VandaagsVertaalProbleem

Toespraak uitgesproken in De Balie, Amsterdam, op 6 maart 2026 bij een avond over Eindeloos vertier / Infinite Jest van David Foster Wallace.    Goedenavond tesamen. Dat ik hier sta als vertaler van het boek om voor enig, vooral kortstondig inleidend vertier te zorgen is – als ik mij goed geïnformeerd heb – eigenlijk een godswonder op zich, waarvoor de vlag gerust uit mag.    Want vertalers – zo bereikten mij de afgelopen tijd berichten van collega-vertalers die dit aan den lijve ondervonden – lijken zelden tot nooit te worden uitgenodigd om op een literaire gelegenheid hun licht te laten schijnen over een boek naar aanleiding waarvan die literaire gelegenheid georganiseerd is, dat wil zeggen het boek waarover zij zo vele zweetdruppels uitgegutst hebben om het in alle ootmoed aan de voeten van het Nederlandstalig leespubliek neder te vlijen.    Neen! Laten wij dat niet doen! is het gedacht van de organiserende instanties, vertelden mi...

   Helemaal onmogelijk is het om nieuwe aftelversjes te verzinnen. Als buitenstaander meen ik. Aftelversjes bij spelletjes in de openbare ruimte (‘buiten’, als iemand nog weet waar dat ligt) zijn exclusief eigendom van de spelers, die ze van elkaar overnemen, meestal door ze af te kijken van de net een jaartje ouderen. Inmenging van grote mensen strikt ongewenst. Cringe zelfs.    Ze worden gebruikt om te bepalen wie er welke rol speelt, wie er bij welke partij is – en ‘af’ betekent dan dat jij de minst gewilde rol speelt of bij de minst gewilde partij komt te zitten. Je kan er ook mee foetelen, door het rijmpje langer te maken als je zelf af dreigt te zijn, maar dan moet je goed tellen en anticiperen. Het is eerder een ritueel spelletje op zich dan alleen maar de aanzet tot een spelletje, en dat maakt het zo leuk.    Er bestaan vele variaties als gevolg van de wankele mondelinge overlevering. Ook worden door de kinderen zelf wel eens nie...

   De versjes van heel vroeger, van toen je heel klein was, dat zijn vaak de versjes van nog veel vroeger, van toen je ouders heel klein waren, die ze leerden van hun ouders, die ze leerden toen die heel klein waren. Slaap kindje slaap . Naar bed naar bed zei Duimelot . Hop paardje hop . Iene miene mutte en andere aftelversjes.    Ouwe meuk! En geen moedertje-, grootmoedertje- of overgrootmoedertje-lief die er wat aan kan doen. Wat je niet vanaf de wieg meekrijgt om door te geven aan de volgende wieg heeft weinig kans te beklijven.    Die vroege versjes, wiegeliedjes, bakerrijmen bestaan dankzij de mondelinge overlevering in vele gedaanten. Joepie Joepie bijvoorbeeld ken ik als heeft een meisje meegenomen , maar anderen kennen het als heeft een meisje weggehaald , en de vierde regel als gauw een ander weer gehaald en ik als want een ander weer gehaald . Maar mijn geheugen kan me parten spelen natuurlijk.    Van hop...

   Waarom blijft de ultieme doordrambare onbeantwoordbare vraag. Waarom? Omdat er achter elke omdat weer een waarom schuilt. Waarom? Omdat je nooit uitgeredeneerd raakt. Waarom? Omdat er geen einde aan het waarom is. Waarom? Omdat alles eigenlijk ‘sunder warumbe’ is. Waarom? Omdat het nu eenmaal zo is. Waarom? Waarom je wortels moet eten    ‘Waarom moet ik wortels eten, waarom waarom waarom?’ zeg ik en mama zegt: ‘Wortels eten is ontzettend gezond: daarom.’    ‘Waarom gezond? Hoezo gezond? Ik vind het óngezond,’ zeg ik: ‘Ik krijg er namelijk een hele erge vieze smaak van in mijn mond.’    ‘Wortels zijn goed voor je ogen, goed voor je tanden,’ zegt mama, maar ik zeg: ‘Wanneer ik wortels eet krijg ik oranje handen.’    ‘Iedereen houdt van wortels, en konijnen nog het meest,’ zegt mama. ‘Maar ik ben toch geen konijn? Een kind ben ik, een heel ander beest.’    ‘Van wortels ga je beter zien, e...

   Men schrijft. En men kan er verder niet veel over vertellen. Men kan er echter wel met evenzovele woorden over zwijgen. Wijdlopig zwijgen. Woordenrijk zwijgen. Trek een rookgordijn van woorden op. Vlucht achter de kachel. Noem het gedicht. Niet de kachel, maar het rookgordijn. Wit het gedicht. Wat is, is niet in de woorden. De rook is het vuur. Niet wat erachter ligt. Niet wat erin ligt. Niet ik. Niet gij. Maar men. Men schrijft. Men schrijft. Pensgewijs. Seismisch. Met dien verstande. Met dien verstande Tussen tien voor twintig over één en vijf voor kwart voor half twee          – elke dag opnieuw weer niet – gaan de mensen in dit stadje met z’n twee alleen met geen van beide anderen mee          – maar niemand die het ziet. Men heeft het altijd wel gewist: het wordt steeds vroeger buiten          – elke dag opnieuw weer...

   Amerikaanse schrijvers hebben altijd een moeizame relatie met humor gehad. Ze zijn te serieus, en lijden vaak aan het ‘I wanna be a writer’-syndroom. Schrijver zijn vinden ze belangrijker dan schrijven zelf. Vaak hebben ze lessen in creative writing gehad, wat je makkelijker aanleert dan weer ontleert en hoe dan ook door alles heenschijnt. ‘En wat doet u?’ vroeg James Frazer, de auteur van The Golden Bough aan Joyce toen ze in de Bibliothèque Nationale aan elkaar waren voorgesteld, ergens midden jaren twintig, en Ulysses al door menige koffietafel was gezakt. ‘Ik schrijf,’ antwoordde Joyce simpelweg. Ook Judith Herzberg zegt liever dat ze dicht dan dat ze een dichter is, ‘want je weet maar nooit, of het de volgende keer weer lukt.’ Dit in tegenstelling tot het gros der zich schrijvers noemenden, die slechts schrijven om zich schrijver te kunnen noemen. En vandaar: elke vorm van humor ontberen. De eerste en laatste die het kwam aanwaaien is Mark Twain. Die vertaalde...

   De eerste pakkembeet tweehonderd bladzijden van Eindeloos Vertier lijken op het eerste gezicht stuk voor stuk Fremdkörper binnen een even vreemd lichaam, stukken meubilair die je alleen op de tast kun verkennen en determineren, terechtgekomen als je bent in een inktzwarte kamer. Pas allengskens gaat het dagen en krijgen de optredende figuren en figurinnen verbandhoudende connecties, en komen ze terug, doorgaans als inwoners van Ennet House, en als iets terugkomt is het altijd fijn: dan herken je het, en dat alleen al is goed voor de leesmoraal. Bijvoorbeeld de omhoog- en omlaagvallende Dwayne R. Glynn op blz. 148-149: dat blijkt straks niemand anders dan de Ennet-Houser Dooney Glynn, en het hier beschreven incident komt op blz. 501 uit de bus als ‘een gigantisch misgelopen arbeidsongevallenzwendel vorig jaar’.    Het incident op de werkplaats is een regelrechte Looney Tunes tekenfilm uit de goeie ouwe tijd van Bugs Bunny, Daffy Duck en het hele kier...

   Wat is er fijner dan je na een vertaling te kunnen afreageren met een notenapparaat en een nawoord? Je zit er nog helemaal in, weet alles over de stijl en de toon, kent de hebbelijkheden van de auteur als je broekzak, zit tsjokvol ter zake dienende kennis. Je hebt dingen in het boek opgemerkt die nog niemand ooit opmerkte, native reader of niet. Je bent dé expert. Er heeft eventjes niemand zoveel recht van spreken als jij. En recht = plicht. Dus: doen. Oké, niet alle boeken lenen zich voor een nawoord. Recente literatuur (die waan van de dag) moet zich eerst maar eens bewijzen. Boeken waar je minder je hart en ziel in hebt kunnen leggen mogen ook onbenawoord blijven. Maar magnifieke, relatief onbekende schrijvers van iets ouder datum een introducerend opkontje geven, je vertalerslicht laten schijnen over klassikaners, kwesties aankaarten, ontdekkingen delen, dat is alleen maar interessant.    Maar hoe? Maar wat? Ik heb daarvoor best een aardig procéd...

   Als je eens een passage wil voorlezen aan skeptische niet-lezers die zich met fronsende wenkbrauwen en voorhoofd en getuite lippen afvragen wat je in godallejezusnaam aan het lezen bent wat er kennelijk zo leuk is dat je er niet mee kan stoppen en je wil ze niet aan hun fronsende neus gaan hangen waar het hele verhaal over gaat (alsof dat wat zou helpen om ze over de brug en de streep te trekken, trouwens, wat tegelijk de hele makke is van recensies en boekbesprekingen, want wie leest er nu een boek om het verhaal, mag je je in arre moede afvragen, aangezien het namelijk immers nooit gaat om wat er staat maar hoe het er staat), als je dus ooit eens zo gek bent om de ongelovige horden te willen laten proeven van deze davidfosterwallaceiaanse delicatesse, niet om ze om te turnen of te bekeren zodat ze in de leescompetitie van mooiste boeken ooit verder kunnen bekeren als ze deze hebben overwonnen met een klinkende leeszege, dan is de passage die begint op bladzijde 60 ...

_____ _____ Uit Nachttrottoir .

Een ezel die over de heuvel ging          wou kijken wat daar lag, die ezel die over de heuvel ging,          en weet je wat hij zag?    Soms is iets wat het is. En dan moet je het laten zoals het is. Niets meer aan doen. Wat niet hetzelfde is als niets meer aan te doen. Of wel. Soms hetzelfde is. Als iets is wat het is, is het niet iets anders. Niet iets wat het had moeten zijn. Dus dat is goed. En meegenomen. Want als het niet is wat het is maar iets anders, dan had het beter dat anders kunnen zijn. Wie of wat wil nu iets zijn wat het niet is? Of niet zijn wat het wel is? Dan mankeert er toch iets. Dan denk je: hoe is het zo gekomen? Waar is het fout gegaan? Wat heb ik over het hoofd gezien? Waar heb ik de big mistake gemaakt? De afslag gemist? Als iets is wat het is, is het tenminste dat. Wat het is.    ‘Het is wat het is’ wordt meestal in teleurgestelde zin...

   Het is een vreemd boek, dat Infinite Jest . De eerste alinea gaat zo: I am seated in an office, surrounded by heads and bodies. My posture is consciously congruent to the shape of my hard chair. This is a cold room in University Administration, wood-walled, Remington-hung, double-windowed against the November heat, insulated from Administrative sounds by the reception area outside, at which Uncle Charles, Mr. deLint and I were lately received.    Het is duidelijk – of wordt dat spoedig in elk geval – dat hier iemand aan het woord is die zich in een op knappen zo strak staande staat van spanning bevindt. De zinnen ademen een curieuze preciositeit, een bijna maniakale afstandelijkheid, alsof de werkelijkheid op armlengte afstand gehouden moet worden om te voorkomen dat lichaam en geest instorten. Hal, de woordenthousiasteling die de hele halve Oxford English Dictionary uit zijn geheugen kan oplepelen, spreekt-denkt-beschrijft hier met opeengeklemde k...

   En dan is het weer lente voor je het weet. Dat moet worden gevierd! Met lawijd, met lawaai, met herrie en kabaal, en iedereen doet mee, en dan bedoel ik allemaal! Ja, ook matrozen mnet trekzak en muzikanten met tamboerijn! Het lente-orkest Het is lente en we hebben een keukenorkest gemaakt van echte instrumenten en het skriekt          en het skroenkt                   en het skraakt! en het bronkt          en het brienkt                   en het braakt! en het kronkt          en het krienkt                   en het kraakt! Het is een slagorkest en we d...

   Een zaklantaarn geeft licht in het donker. Maar ik heb een uitvinding gedaan. Ik heb een zaklantaarn uitgevonden die donker geeft in het licht. Heel handig als je wil dat iemand iets niet ziet. Je schijnt er je zaklantaarn op en floepens, weg. Donker. Zwart. Niks van te zien. Je kan ook jezelf verduisteren, als je niet wil dat iemand je gezicht ziet. Je helemaal verbergen lukt nog niet. Het is nog een klein apparaatje. Een prototype. Maar straks kun je er misschien wel grotere dingen mee verduisteren, en misschien uiteindelijk wel de hele lucht. De hele zon. Het hele heelal! Het is nu ook nog een staaflantaarn op batterijen, maar er komt zeker nog een appje van. Voor op je telefoon. Jullie merken het wel! Donker in het licht Ik heb een lamp die donker geeft,          donker geeft,          donker geeft, ik heb een lamp die donker geeft,      ...

   Ja, met een krokodil werkt het denk ik beter. Het was al met al toch iets te lieflijk en van lieflijkheid is er in kindergedichtenland al meer als zat. Niet verder vertellen maar eigenlijk haat ik kinderliteratuur, in wezen en verschijning. Dat wil zeggen kinderliteratuur die louter voor kinderen gemaakt is en die voor volwassenen niet te pruimen is, dus zeg maar het grote gros.    Ik heb het dus al verraden, wie de nieuwe nieuwe huisgenoot is, en de eerste zesentwintig regels zijn ook hetzelfde, maar doe even of je dat allemaal niet weet, lieve lezer, en lees als de onbehangenheid en onbevangenheid en onbelangenheid zelve, helemaal vers en opnieuw.    Maar, de aanwijzing van Antoinette in de comments van de vorige blog volgend, met dezelfde illustratie, die hier goed werkt, als je hem eronder zet. De nieuwe huisgenoot We hebben thuis sinds kort iets wafferigs en blafferigs, iets harigs en iets poterigs, iets duwerigs en stoteri...

De nieuwe huisgenoot We hebben thuis sinds kort iets wafferigs en blafferigs, iets harigs en iets poterigs, iets duwerigs en stoterigs, iets staarterigs en snuitigs, iets klonterigs en kluitigs, iets fluffeligs en knuffeligs, iets in de rondte snuffeligs, iets springerigs en kwispeligs, iets altijd in de weggerigs, iets blobberigs en slobberigs, iets reuzerigs, iets kneuzerigs, iets koude natte neuzerigs, iets happerigs en bijterigs, iets likkerigs en pikkerigs, iets gooierigs en smijterigs, iets snoezerigs en snuisterigs, iets nooit een keertje luisterigs, iets wonder-boven-wonderigs, bijzonderig bijzonderigs, en als je ‘poot’ zegt, gaat ze liggen, als je ‘lig’ zegt, gaat ze springen, als je ‘breng’ zegt gaat ze rennen, als je ‘blijf’ zegt, brengt ze dingen: ze kan gapen, ze kan rollen, ze kan slapen, ze kan dollen, en het is geen tijger, het is geen musje, het is – nee hou je mond – het is mijn pasgeboren kleine zusje!    Oké, oké, het ...