Posts

61 De tweede zin

Afbeelding
   De tweede zin van Anna Karenina is ook een fraaie eerste zin. Fraaier dan de eerste misschien wel. Juist omdat die tweede zin zo’n echte fraaie eerste zin is, ligt het voor de hand dat de klassieke, beroemde echte eerste zin werkelijk spreekwoordelijk bedoeld is, een soort motto, en niet in de stroom van het verhaal is opgenomen. Dus weer een argument om die dan ook spreekwoordelijk te vertalen.    Hij luidt, die tweede zin, ‘Все смешалось в доме Облонских.’ ‘Alles mengelde zich dooreen ten huize van de Oblonski’s.’ – zou je kunnen zeggen. Maar je zou het op tientallen honderden duizenden manieren anders kunnen zeggen. Hier heeft de vertaler pas echt gedwongen vrij spel om alles uit de kast te halen om de chaos, de onrust, de puinhoop, de warboel, de janboel, de klerebende, de tering- en kutzooi die bij de Oblonski’s heerst, die warrelklomp en mengelmoes, die mallemolen, jodenkerk, die tohoewabohoe, waar alles ontregeld en in de war is en op z’n kop staat en overhoop ligt en iede

60 Alle gelukkige gezinnen komen in drieën

Afbeelding
   We moeten alle zeilen bijzetten en de hersens laten kraken. Het wetenschappelijk aanpakken. Onweerlegbaar, herhaalbaar en falsificeerbaar maken. Met spijkerharde criteria voor waarom we het een het een noemen en het ander het ander.    Ik heb de volgende onderverdeling gemaakt. Ik wilde schrijven onderdeling, wat wel zo leuk is. Onderdeling dus, in de volgende onderdelen.    De vertalingen van de eerste regel heb je in drie verschillende smaken:    1) De spreekwoordelijke, die meestal kort en krachtig zijn en waarvan een bepaalde noodzakelijkheid in de manier van zeggen uitgaat;    2) De verhalende, waarvan het lijkt of ze in het verhaal zijn opgenomen;    3) De betogende, die de regel beschouwen als een abusievelijk aan het begin geplaatste conclusie, of een soort abstract aan het begin van een wetenschappelijk artikel, opdat je niet alles hoeft te lezen voor je erachter komt dat het je geen hol interesseert.    Dat klinkt nog, eh, vrij subjectief, professor. Type natteving

59 Alle gelukkige gezinnen worden broeders

Afbeelding
   De voorbeelden.    De tien Nederlandse, negen Duitse, zes Engelse en drie Franse vertalingen van ‘alle gelukkige gezinnen’ op een rij.    Hoe doen we ze, chronologisch?    Is ook weer zo wat.    Hegeliaans bijna, alsof het alleen maar beter wordt want moderner, met de laatste vertaling aan de top van de piramide, het sluitstuk waar alle eerdere vertalingen onherroepelijk naar toe hebben geleid.    De bovenste stip van een stadig opgaande lijn.    Het Einde van de Vertaalgeschiedenis.    Terwijl het niet eens het Midden van de Vertaalgeschiedenis is.    En ook maar helemaal de vraag of de lijn niet eerder neergaand is. Of op-en-neergaand, zoals alles in de geschiedenis. Want alles gaat op en neer. Economie, beschavingen. Om met Bert Vanderslagmulders te spreken: ‘Zelfs mijn vinger.’    We doen het anders, op achternaam van de vertaler, met de anonimi eerst. De Franse, Duitse, Engelse en Nederlandse door elkaar geklutst in de paneuropese pan.    1. Alle gelukkige families

58 Alle gelukkige gezin is moeilijk

Afbeelding
   Het is niet de eerste keer dat ik het aansnij. In onze vroegtijdig de nek omgedraaide NRC -column Briefkaart uit Vertalië hadden Erik en ik het er indertijd – in 2007 – ook over.    De eerste regel van Anna Karenina .    De beroemde eerste regel van Anna Karenina .    Misschien wel de beroemdste eerste regel uit de hele wereldliteratuur. Nee, zéker de beroemdste want de bijbel rekenen we niet mee, dat is het woord van God. (Ze hebben er zelf om gevraagd, die religekkies.)    Die beroemdste eerste regel is een regel iedere vertaler niet alleen anders wíl vertalen, maar wel anders móét vertalen, als hij het zout in de pap waard wil zijn en zijn eervolle, met geen rechten maar veel plichten gepaard gaande beroepsnaam niet te grabbel wil gooien, kortom als hij niet de risee van Vertalië wil worden.    Het is een regel met apodictische, aforistische, spreekwoordelijke inslag. Het is ook een regel die meer een motto is dan een eerste regel en door Tolstoj pas in een vergevorderd sc

57 Godgloeiendekankertering

Afbeelding
   Soms weet je zelf niet meer wat je uitgespookt hebt.    Ik was een keer in Den Bosch bij boekhandel Adr. Heinen om te praten over de wiegeliedjes en bakerrijmpjes uit En weg was haar neus en ook die uit Bij mij op de maan en na afloop van de door de wonderen der techniek met lichtmissen verlustigde lezing werd ik gecornered door een man die het over onze vertaling van Ulysses wilde hebben, die van mij en Erik dus.    Oeioei, op het matje, dacht ik, maar deze daar lezer was met die onze vertaling eindelijk door Joyce z’n boek heengekomen en hij had nog genoten ook.    – Maar jullie vertalen soms wel erg vrij, zei hij.    – O ja? vroeg ik.    Want we doen desniettegenstaande en aangenomen dat het zo is (wat ik betwijfel) altijd zonder mankeren ons uiterste best om te doen waar het boek om vraagt. Om eist. Ons toe dwingt.    Wat was er dan zo vrij?    Dat wist hij niet meer precies. Maar hij kon het opzoeken en me laten zien.    We liepen naar de schap “J” op de begane

56 Het knijnehol (toegift)

Afbeelding
   Dat waren dertig maal de openingsregels van de Russische Alice in Wonderland . Echt de openingsregels? Neen, ten eerste laat Carroll zijn vertelling voorafgaan door een gedicht – dat door vijftien van de dertig Russische vertalers overgeslagen wordt – en ten tweede heeft dat openingshoofdstuk een titel, Down the Rabbit-Hole .    Matsier heeft: Het konijnehol in . Engelsman: Het konijn achterna . A. de Jong: Het konijnenhol in . Bulthuis-Reedijk-Kossmann: De Val in het Konijnenhol .    De standaard Russische vertaling laat zich terugvertalen als Omlaag door het konijnenhol , wat niet echt lekker klinkt. Je zou kunnen denken aan Door het konijnenhol , maar misschien moet ik hier wel kiezen voor de min of meer standaard Nederlandse vertaling, Het konijnenhol in .    Nee, ik zal het bij nader inzien toch vertalen als Omlaag door het konijnenhol , want anders verlies je het idee dat het naar beneden is.    Een flink aantal Russische vertalingen heeft ‘holletje’ in plaats van ‘hol’,

55 Song for Autumn

Afbeelding
   Op ‘herfst’ rijmt niets, heet het.    A damn’d lie.     Ik wou dat ik twee hondjes was uit 2018, samengesteld door Vic van de Reijt, heeft in het hoofdstuk ‘Knutselarij’ een onderafdeling ‘Rijmen op herfst’ die is gevuld met zeven – veelal korte – versjes. Met allemaal rijmen op ‘herfst’.    Daar had dit herfstgedicht makkelijk nog bijgekund.    Maar misschien was het daarvoor niet nonsensikaal genoeg. Of erger nog, niet genoeg geknutsel. Of gewoon over het hoofd gezien kan natuurlijk ook. (Twee andere gedichten van mij staan er wel in, uit Wit als een wat .)    Het is (heb ik niet zelden de indruk) de uitdaging voor plezierdichters om allereerst anderen het plezier te ontnemen. Want echt vrolijk of ontroerd raak je van al die zich als nonsens afficherende dodelijke ernst niet.    Dat terzijde. Want: hoe dit te vertalen? ‘Autumn’ is immers lang niet zo moeilijk berijmbaar als herfst.    Maar het moest de herfst blijven, dus ik gooide het idee dat ik van een onberijmbaar woo

54 De internauten

Afbeelding
   De laatste zeven Alisa -vertalingen zijn op één na webvertalingen, internetpublicaties, liefdewerkoudpapier-liefhebbers-vanitypress-vertalingen van onafhankelijke internauten. En dat is te merken ook. Hoewel er ook professionele vertalers tussen zitten, die hun Work in Progress op internet zetten. Dus niet alles wat op internet staat is automatisch slecht, wil ik maar zeggen. Al heeft het de schijn wel tegen. (Vgl. deze weblog.)    We hebben nog vijf vertalingen te gaan. Nee, stoppen doen we niet. In het zicht van de finish, ha! Het mocht wat! Morgen brengen! Ammehoela! Mooi niet! Genoeg of teveel! Wij zullen deze gifbeker tot de laatste druppel ledigen! Opgeven staat niet in ons woordenboek! Zure appels zijn er om doorheen te bijten, dus koop een paard en spring over hindernissen. Wie A zegt moet Z zeggen. De laatste loodjes zijn maar een vinger lang, dus vooruit. Als de kop eraf is, dient de staart te volgen. We zullen en moeten geen vertaalmogelijkheid ongeëxploreerd laten. M

53 Anton Tsjechovs ome Charles

Afbeelding
   Als ome Charles naar het boetje in de achtertuin gaat om er in alle rust zijn ochtendrokertje op te steken, zonder gestoord te worden door huisgenoten met kritische geluiden over de stinktabak, dan gaat hij er niet heen, maar hij begeeft zich erheen.    Zo tekende Joyce het op in A Portrait of the Artist as a Young Man , dat in 1916 het levenslicht zag, ‘uncle Charles repaired to his outhouse’. Niet dat Joyce het per se zo mooi wilde zeggen. Hem hebben we in die Bildungsroman alle conventies van een alwetende en mooischrijvende verteller al overboord zien gooien door de eerste hoofdstukken niet alleen met de blik van een kind te schrijven maar die kinderlijkheid ook in stijl een equivalent te geven. De reden dat hier dat woord ‘repaired’ staat, is dat je het ome Charles inderdaad zo hoort zeggen. De manier waarop over een personage wordt geschreven gebeurt op de manier waarop dat personage zich zou uitdrukken. Of althans die suggestie wordt gewekt.    Joyce kon alles met taal,

52 De eenentwintigste eeuw

Afbeelding
   Nog elf. De eindstreep is in zicht. Bij wijze van spreken dan. Over de volgende volgende heuvel. Laten wij zijn als de schildpad, dan zijn we er sneller.    Wat gaan we krijgen? Meer liefdewerk oud papier? Of ook nog serieuze gooien naar de onsterfelijkheid?    Vooruit met het konijn. 2003. Alisa in wonderenland (Florja)    Alisa had er genoeg van om met haar zus te zitten nietsdoen aan de rivier. Een keer of twee had ze door het boek van haar zus gebladerd, maar ze vond er geen plaatjes of gesprekken in en ze dacht: ‘Wie léést er zulke boeken?’    Van de warmte was Alisa helemaal suf geworden. Ze kon natuurlijk een ketting van paardenbloemen gaan vlechten, alleen ze had absoluut geen zin om zich te verroeren.    Plotseling flitste er een roze-ogig konijn langs.    Aleksandr Florja moet niets van lange zinnen hebben. Noch van een vertellersstem tussen hem en de lezer in. Het heeft een soort hardgekookte misdaadromanuitstraling.    ‘Alisa spuugde in het gras. Hoe lang zat