565 Gulliver met driehonderd

   Dit jaar vieren we de driehonderdste verjaardag van de Travels into Several Remote Nations of the World, het verreweg vrolijkste sombere en somberste vrolijke boek dat ooit tussen twee kaften op deze aardbol is verschenen. Candide, akkoord, is ook niet echt positief over de mens en zijn diep ingekankerde drijfveren, maar is eerder sadistisch en naargeestig en biedt geen hoop, terwijl Gulliver’s Travels, zoals het verneukeratief bekend is komen te staan, bij alle onweerlegbare misanthropie ook, in al zijn naïviteit, wonderlijk bevrijdend is.

   Gulliver, daar zit gullible in, onnozel en goed van vertrouwen, en in Gulliver zit ook het Nederduitse gelover, een woord dat naar twee kanten werkt, als goedgelovig en als alleen geloven wat je met eigen ogen ziet. Gulliver begint als eerste en eindigt als tweede, op zijn vier achtereenvolgende reizen.

   Het boek is een reisverhaal, zoals er in die tijd veel verschenen. Als je verre kusten had bezocht, onbekende windstreken had aangedaan, vreemde zeden en gewoonten had gadegeslagen bij niet-Europese volkeren (want daar kwam het wel op neer), dan schreef je daar een boek over, voor de thuisblijvers. En zo moet je het ook lezen, zoals het voor het eerst is uitgekomen, als het waarheidsgetrouwe verslag van chirurgijn, later kapitein Lemuel Gulliver van zijn wederwaardigheden in Lilliput, Brobdingnag, Laputa en omstreken en het land der Houyhnhnms (spreek uit ‘whinnims’). En je moet het geloven. Want als je het als fictie leest, als een prille roman, of als satire, menippeïsch of niet, en als iets wat een ander heeft geschreven en niet schipper Gulliver, dan kijk je er meteen met verkeerde ogen naar. Dan ben je niet onbevangen meer.

   Als je de Travels beschouwt als satire, hetzij op de mensheid, hetzij – nog kleinmakender – op bepaalde toestanden in de tijd van de auteur, dan haal je de angel uit het boek. Het is namelijk geen Swift en het is geen satire, geen parodie en geen roman. Het is het onthutste en onthutsende verhaal van iemand die op verre reizen leert hoe de mens werkelijk in elkaar ziyt. En die iemand is kapitein Lemuel Gulliver. Zijn portret staat notabene voorin, kijk dan:

   En de titel is ook in de eerste Nederlandse vertaling, van een jaar later, heel duidelijk: het is een Reisbeschryving. Een Reisbeschryving na verscheyde afgelegene natien in de wereld. En de tweede Nederlandse vertaling, uit 1792, zegt het ook: L. Gulliver’s Reize staat erop. Kijk maar:

   Dat is de grote valkuil waar alle commentatoren, en dat zijn er sinds 1726 nogal wat geweest, onuitgezonderd in vallen. Geheel argeloos en met open ogen. Ze nemen aan dat Jonathan Swift de auteur is, en dat Swift Bedoelingen had met zijn schriftuur. En door die Bedoelingen bloot te leggen, en alleen al door Swift aan te wijzen als Auteur, beknibbelen ze, onbewust en zonder het zelf te merken, op de misantropische waarheid van het boek. Op de boodschap. Op het effect. Op de onontkoombare ellendigheid van de mens. Ze subjectiveren die. Bagatelliseren die. ‘O, het is Swift maar.’ ‘O, het is satire.’ ‘O, het is een parodie.’ Want alles kunnen mensen een ander vergeven, alleen misantropie niet. De bron van de misantropie moet bij de misantroop liggen. Over hetgeen de misantroop beschrijft mag, nee moet heengekeken worden. Uitgesloten dat de mens werkelijk zo verschrikkelijk slecht in elkaar zit en het best met wortel en tak uitgeroeid kan worden.

   De Travels into Several Remote Nations of the World een klip en klare reisbeschrijving waar de lezer zelf conclusies aan mag verbinden, zonder te hoeven worden lastiggevallen met betwetende commentatoren die vertellen hoe we het moeten lezen en wat we erachter moeten zoeken. En ik moet zeggen, zonder het idee dat het Swift is geweest die zijn fierce indignation losliet, maar met de vrijheid om zelf na te voelen wat kapitein Gulliver meemaakt, leest het boek nog beter dan het toch al leest en altijd gelezen heeft.
_____
Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.