570 Gulliver met driehonderd: kakken

   En dan moet Gulliver daarna ook nog kakken, wat in Lilliput natuurlijk helemaal een attractie van ongehoorde omvang oplevert. Gulliver heeft het er wat minder expliciet over dan het eerdere ease myself with making Water, hij noemt het disburthen myself, en het gaat met iets meer schaamte gepaard dan het pissen, maar het staat er toch maar:

I had been for some Hours extremely pressed by the Necessities of Nature; which was no Wonder, it being almost two Days since I had last disburthened myself. I was under great Difficulties between Urgency and Shame. The best Expedient I could think on, was to creep into my House, which I accordingly did; and shutting the Gate after me, I went as far as the Length of my Chain would suffer; and discharged my Body of that uneasy Load.

   In het Nederlands hebben we de neutrale term zich ontlasten, die niettemin niet preuts of eufemistisch is en au fond ook best beeldend. We zien hem vanaf de eerste vertaling aangegrepen worden:

1727: Ik had myn buyk in ontrent twee dagen niet ontlast, derhalven was ik in de grootste moeyelykheid tusschen nood en schaamte. Het beste uytvlugt, dat ik verzinnen kon was om in myn huys te kruypen, ’t welk ik deed, en sloot de deur achter my toe, en kroop zo ver als my myne ketting toeliet, en ik ontlaste my van dat bezwaarende pak.

   Heel concies en helder, meer zelfs dan het Engels, misschien omdat de hele eerste zin, inclusief de Necessities of Nature – een term waarvoor je toch even moet zoeken voor je er een Nederlands equivalent voor vindt, ingeval je er niet meteen opkomt – onder het tapijt geveegd is, wat dan weer jammer is. De vertaling uit 1792 is completer, maar mist de duidelijkheid van 1727 en van het Engels:

1792: Ik had reeds eenige uuren met de hevigste aandrang der Natuur moeten kampen, het welk niet te verwonderen is, wyl ik in geen twee daagen de Natuur daar omtrent had kunnen ontlasten. Nood en schaamte veroorzaakte my een schrikbaare bekommering. Het beste middel dat ik ter myner redding uitvinden kon, was in myn huis te kruipen, het welk ik dan ook deed. Ik maakte de deur agter my toe, en bevrydde myn lichaam toen van dezen last.

   Goed gevonden is moeten kampen met de hevigste aandrang der Natuur, misschien kan ik dat overnemen. Ook schrikbare bekommering roept om hedendaags hergebruik. Wat een rijkdom hadden we toen! Maar kijk, zeventig jaar later is het Nederlands plotseling heel erg op het onze gaan lijken:

1862: Reeds verscheidene uren was ik door den drang eener natuurlijke behoefte gekweld geworden, ’t geen niet te verwonderen was, daar ik er haast in geen twee dagen aan had kunnen voldoen. Hooge nood aan de eene, en schaamte aan de andere zijde maakten het mij zeer moeilijk. Het beste middel dat ik uit kon denken, was om in mijn huis te kruipen, hetgeen ik ook deed ; en toen, de deur achter mij sluitende, ging ik zoo ver voort als de lengte mijner ketting toeliet, en bevrijdde mij zelf van den onaangename last.

   Vooral het tussenzinnetje klinkt heel Vertaliaans en heel weinig naar Gulliver, door dat uitleggende aan de ene en aan de andere zijde. Het is toch geen traktaat? Op naar de twintigste eeuw, en om te bewijzen dat niet alles beter wordt maar wel slechter schrapt 1940 de hele passage uit vrees de tere volwassenenziel op de tenen te trappen.

   Foei. Dan maar een sprong van 102 jaar gemaakt.

1974: Ik had reeds enige uren de zeer sterke aandrang van een natuurlijke behoefte gevoeld, hetgeen niet te verwonderen was, daar het al bijna twee dagen geleden was sinds ik mij voor het laatst had ontlast. Ik werd heen en weer geslingerd tussen hoge nood en schaamte. Ik kon niets beters bedenken dan mijn huis binnen te kruipen, hetgeen ik dan ook maar deed; ik sloot de poort achter mij en ging zo ver naar binnen als de lengte van mijn ketting gedoogde; en daar bevrijdde ik mijn lichaam van die onbehagelijke last.

   Geen fraaie zin of fraaie bewoordingen. De zeer sterke aandrang van een natuurlijke behoefte is eerder precieus dan fatsoenlijk, tweemaal was op het eind horkt (verwonderen was, geleden was), hetgeen ik dan ook maar deed is een overbodige en storende toevoeging als je The best Expedient I could think on vertaalt met Ik kon niets beters bedenken dan, want dat laatste impliceert al dat je het doet of gedaan hebt.

1979: Al een paar uur lang voelde ik een hevige natuurlijke aandrang, hetgeen geen wonder was, omdat het bijna twee dagen geleden was dat ik mij voor het laatst ontlast had. Ik werd heen en weer geslingerd tussen de nood en de schaamte. Het beste redmiddel dat ik kon bedenken, was mijn woning binnen te kruipen, wat ik daarom maar deed, en nadat ik de deur achter me had gesloten, liep ik zo ver door als de lengte van mijn ketting me toestond en ontlastte mijn lichaam van die kwellende last.

   Een kwellende last vind ik leuk, daar zit het hoognodig moeten wel in. Ook een hevige natuurlijke aandrang klinkt fatsoenlijk en toch niet preuts. Al met al geen gekke vertaling.

2004: Ik stond al enige uren hevig onder druk van de noodzakelijkheden der natuur, wat geen wonder was omdat het bijna twee dagen geleden was sinds ik me voor het laatst had ontlast. Ik werd geplaagd door een heel moeilijke keuze tussen aandrang en schaamte. De beste uitweg die ik kon bedenken was mijn huis in te kruipen, wat ik derhalve ook deed, en nadat ik de deur achter me had gesloten ging ik zo ver naar binnen als de lengte van mijn ketting toestond en bevrijdde mijn lichaam van die ongemakkelijke last.

   Dat is helaas geen echt gangbare, noch een natuurlijke uitdrukking, hevig onder druk staan van de noodzakelijkheden der natuur, maar eerder een woordelijke verplaatsing van het Engels naar het Nederlands. Stond 2004 onder net zulke tijdsdruk van de noodzakelijkheden des uitgevers als 1727? Maar waarom komt 1727 dan doorgaans wel met leesbare en Nederlandse oplossingen (ook al heeft hij deze frase overgeslagen) en blijft 2004 in gebreke? Verder klinkt een heel moeilijke keuze nodeloos bathetisch en zelfmedelijdend. Heel woordelijk, automatisch is deze vertaling, zie ook bijvoorbeeld de laatste woorden, die ongemakkelijke last, waar het gewone lidwoord in het Nederlands veel natuurlijker en juister is, want je weet toch wel waar het over gaat, de ongemakkelijke last. Het aanwijzend voornaamwoord in dergelijke gevallen is duidelijk een anglicisme.

   Maar wat dan? Het worden gekweld van 1862 heeft wel iets, de aandrang van idem ook, maar je kan het ook zoeken in hoognodig moeten, zonder te zeggen wát moeten, zoals kinderen dat zeggen tegen ouders, voogden en leerkrachten. Ik moet zo nodig! Misschien iets te kinderlijk. Iets met mijn gevoeg doen dan?

2026: Al een aantal uur moest ik hoognodig mijn gevoeg doen, hetgeen niet verwonderlijk was aangezien het bijna twee dagen geleden was dat ik me voor het laatst ontlast had. Ik werd heen en weer geslingerd tussen schroom en aandrang. De enige uitweg die ik kon bedenken was mijn huis in te kruipen, wat ik vervolgens deed, waarna ik de poort achter me sloot en zo ver als de ketting het toeliet naar achter liep, waar ik mijn lichaam van de bezwarende last bevrijdde.
_____
1727: anoniem [Dr. Cornelis van Blankesteijn]; 1792: anoniem; 1862: J.W.N. Mosselmans; 1940: G. Blom; 1974: Mr. S[em] Davids; 1979: Arjaan van Nimwegen; 2004: Paul Syrier. Zie ook blog 565 en 566 voor een inleiding op deze serie vertaalproblemen. Illustratie: Lemuel Gulliver in zijn bibliotheek, voor de wand met schilderijen van zijn lotgevallen. Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.