569 Gulliver met driehonderd: piesen

   Heel bijzonder, en bijzonder toepasselijk in het reisverslag, is dat Gulliver allerlei doodnormale lichamelijke zaken niet onvermeld laat maar zonder omhaal van woorden beschrijft. Na nog steeds vastgebonden op de grond liggend een aantal Lilliputse okshoofden drank soldaat te hebben gemaakt, moet hij piesen of pissen of plassen of sassen of afwateren of de aardappels afgieten, zijn zwager een handje geven, afblazen, buikhuilen, zijn stuk uitwringen, zijn hondje uitlaten of hoe zeg je dat op z’n Gullivers, netjes maar toch zonder schroom, met de woorden die hij zou gebruiken, niet om te epateren en grof of lacherig maar ook niet eufemistisch en wegkijkend overbeschaafd? Dus recht voor zijn raap, zoals in de achttiende en helemaal de zeventiende eeuw wel meer geschreven werd, en niet ergerlijk preuts, zoals in de negentiende en de eerste helft van de twintigste en eenentwintigste eeuw te doen gebruikelijk.

Soon after I heard a general Shout, with frequent Repetitions of the Words, Peplom Selan, and I felt great Numbers of the People on my Left Side relaxing the Cords to such a Degree, that I was able to turn upon my Right, and to ease myself with making Water; which I very plentifully did, to the great Astonishment of the People, who conjecturing by my Motions what I was going to do, immediately opened to the right and left on that Side, to avoid the Torrent, which fell with such Noise and Violence from me.

   De vertaling uit 1727 is eigenlijk niet meer te verbeteren:

1727: Kort daar na hoorde ik een algemeen gejuyg, en een menigwerf herhaal der woorden, Peplan Selan, en ik voelde zeer veele menschjens aan myn linkerzyde de koorden zo ver los maken, dat ik my geheel op myn rechter zyde kon keeren, en myn zelf verlichten door myn water te maken, het welk ik overvloedig loste, tot groote verwondering van ’t volk, dat uyt myne bewegingen, gissende wat ik doen wilde, aan de rechter zyde ruim baan maakte, en na de linker zyde week, om de ruysbeek te myden, die met zulken grooten en geweldigen gedruysch door my geloscht wierd.

   Het enige is dat opened to the right and left on that Side niet goed is begrepen, maar buitengewoon opbeurend zijn de frasen een menigwerf herhaal der woorden, de ruysbeek en het grooten en geweldigen gedruysch. Niets meer aan doen. Waarom die niet gewoon heruitgeven? Hoewel, die uit 1792 is ook niet mis:

1792: Kort daarop, vernam ik een algemeen gejuich en de woorden: PEPLOM SELAN welke dikmaals herhaald wierden; terwyl ik te gelyk vernam, dat een groote menigte volks de strikken aan myn linker been in zo verre los maakte, dat ik my op myn rechter zyde wenden, en behoorlyk myn water maaken kon ; het welk ik dan tot groote verbaazing des volks, in eenen ruimen maat deed. Zy begrepen uit de beweging, welke ik te vooren maakte, wat ik verrichten wilde, en derhalven maekten zy aan beide zyde van den stroom, welke my met zo veel geweld en gedruis ontvliette, plaats.

   De chronologie hapert in deze vertaling ietwat – en sowieso is het een wat hortende en stotende vertaling, zeker in vergelijking met die uit 1727 – doordat de zin in tweeën geknipt is, maar dat ligt aan de Engelse participiumconstructies die lastig in soepel Nederlands over te brengen zijn. Het geweld en gedruis is mooi, ontvliette ook, en het woord dikmaals ga ik zeker proberen te gebruiken. In 1862 is het Nederlands al bijna het hedendaagse, alleen wat stijver:

1862: Spoedig daarop hoorde ik een algemeen gejuich, waarbij de woorden Peplom selan verscheidene malen herhaald werden; en ik voelde dat een groote menigte menschen bezig was met de koorden aan mijn linkerzijde zóó ver los te maken, dat ik in staat was mij op mijn rechterzijde te keeren, en te kunnen wateren, waaraan ik groote behoefte had en dat mij zeer verligtte; het volk aanschouwde dit met de grootste verbazing, en, zoodra zij konden gissen wat ik ging doen, weken ze aan dien kant rechts en links ter zijde, om den bergstroom te ontgaan , die met geweld en gedruisch van mij stroomde.

   Ook hier leveren de Engelse participiumconstructies problemen op voor het vertalen. Het is duidelijk dat het volk eerst uiteenweek en toen de afwatering Gullivers met grote verwondering aanzag, maar in 1862 staat het er chronologisch omgekeerd. Ook komt en dat mij zeer verligtte een beetje als mosterd na de maaltijd: 1862 wilde blijkbaar ease er apart in houden en deed dat op deze manier, maar echt gelukkig is het niet.

1940: Niet lang na zijn vertrek hoorde ik overal om me heen schreeuwen en steeds weer troffen mij de woorden “Peplom selan” terwijl ik voelde, dat een groot aantal menschen de koorden aan mijn linkerkant zooveel losser maakten, dat ik mij op mijn rechterzij kon keeren. Dit verlichtte mij in groote mate, te meer, daar het mij in staat stelde aan een zekere dringende eisch van de natuur te voldoen, hetgeen kreten van verbazing ontlokte aan de naar alle kanten uiteenstuivende menigte.

   Deze vertaler meent in al zijn drang tot kuising dat het vieren van de touwen Gulliver verlicht en niet het wateren, wat niet klopt. En dan wordt het wateren an sich ook nog met de mantel der preutsheid bedekt. Brrr: wat kon in 1726 kan niet meer in 1940?

1974: Kort daarop hoorde ik een algemeen geschreeuw, waarbij de woorden “Peplom selan” telkens werden herhaald, en ik voelde dat een groot aantal mensen aan mijn linkerkant de koorden voldoende losmaakten om mij in staat te stellen mij op mijn rechterkant te draaien en mij door het lozen van mijn water te ontlasten; ik deed dat in zeer ruime mate, tot grote verbazing van het volk, dat uit mijn bewegingen had afgeleid wat ik zou gaan doen en terstond aan die kant naar links en rechts was opzijgeweken teneinde de bergstroom te ontgaan die met zoveel gedruis en geweld uit mij neerstroomde.

   Het lozen van mijn water is helemaal niet gek, ontlasten dan weer het verkeerde woord, want verwarrend. Ik vind tot grote verbazing van het volk ook dubieus, het lijkt of ze zich over het wateren zelf verbazen, wat natuurlijk niet het geval is, ze zullen het zelf ook doen.

1979: Spoedig daarop hoorde ik een algemeen geschreeuw waarbij de woorden Peplom selan telkens herhaald werden, en ik voelde hoe een groot aantal lieden aan mijn linkerkant de touwen zo ver losmaakten dat ik staat was me op mijn rechterzijde te wentelen en mezelf wat te verlichten door te wateren, wat ik in overvloedige mate deed, tot de opperste verbazing van de lieden, die, toen ze uit mijn bewegingen hadden afgeleid wat ik van plan was, aan die kant onmiddellijk naar links en rechts uitweken om de stroom die met zoveel kabaal en geweld uit mij neerviel, te vermijden.

   Het zijn hier altijd net de verkeerde woorden, lieden, wentelen, het wat in het wat te verlichten dat volstrekt uit de toon van een reisbeschrijving valt, en ten slotte het vermijden waar je ontwijken verwacht, maar ja, hij had al uitgeweken dus hij moest hier naar een ander woord op zoek. De chronologie van de episode klopt in elk geval wel, door het gebruik van de voltooid verleden tijd in hadden afgeleid.

2004: Kort hierop hoorde ik een algemeen geschreeuw, waarin herhaaldelijk de woorden ‘Peplom selan’ voorkwamen, en ik voelde dat grote aantallen wezentjes aan mijn linkerkant de touwen zover losmaakten dat ik me op mijn rechterzijde kon draaien om te urineren. Ik deed dit overvloedig, tot grote verbazing van het volk, dat uit mijn bewegingen opmaakte wat ik ging doen en onmiddellijk aan die kant links en rechts ruimte maakte om de stroom te ontwijken die met zoveel lawaai en geweld uit me viel.

   Het participiumprobleem is hier omzeild door de zin in tweeën te knippen, maar de chronologie is net als in 1862 nog steeds de omgekeerde. Ook valt me op aan 2004 hoe weinig sprekend de gekozen Nederlandse woorden zijn, altijd de vlakste, de eerste woordenboekbetekenis. Is er nu niks beters te bedenken voor algemeen geschreeuw, voor losmaakten, voor wat ik ging doen, voor stroom en voor lawaai en geweld? Ik vind het heel onaangenaam lezen. Ook het woord urineren strijkt me tegen de haren in. Te medisch? Te netjes? Te precieus? Te weinig spreektalig? Iets van alle vier, denk ik. Ook is het to ease myself verdonkeremaand, terwijl dat toch de reden is dat Gulliver zijn bergstroom ontketent.

   Hoe dan? In mijn optiek?

2026: Kort daarna hoorde ik alom roepen, met veelvuldige herhaling van de woorden Peplom Selan, en ik voelde hoe een menigte mensjes links van mij de touwen zodanig vierden dat ik me op mijn rechterzij kon draaien, om ter verlichting te wateren – wat ik zeer overvloedig deed, tot grote verbijstering van het volk, dat aan mijn bewegingen had geraden wat ik van plan was en aan die kant onmiddellijk links en rechts ruimte had gemaakt om de stortvloed die met groot geraas aan mij ontsnapte te ontwijken.

   Ik heb het wateren uit 1862 overgenomen, het eerdere water maken gebruiken we nu alleen nog in nautische zin. De participiumconstructie heb ik chronologisch op zijn plaats gehouden met een voltooid verleden tijd (had geraden) en Noise and Violence heb ik met één begrip vertaald, dat beide vangt, geraas. Je denkt automatisch aan donderend geraas, maar dat zou de toon hier verpesten en te literair maken en zelfbewust. Zonder zeer archaïsche woorden (helaas) heeft het toch een licht archaïsche toon (gelukkig).

   Toetje: detail van een centsprent, zoek de verschillen. Van links naar rechts gedateerd 1833-1880, 1870 en 1911-1935. Herkomst: zie onder.

_____
1727: anoniem [Dr. Cornelis van Blankesteijn]; 1792: anoniem; 1862: J.W.N. Mosselmans; 1940: G. Blom; 1974: Mr. S[em] Davids; 1979: Arjaan van Nimwegen; 2004: Paul Syrier. Herkomst centsprenten, van links naar rechts hier, hier en hier (bij de laatste: zoeken onder Gulliver). Een andere meermaals uitgegeven centsprent met enige avonturen is te vinden hier (in drie versies) en hier. Zie ook blog 565 en 566 voor een inleiding op deze serie vertaalproblemen. Illustratie: Lemuel Gulliver in zijn bibliotheek, voor de wand met schilderijen van zijn lotgevallen. Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.