626 Wie schreef Paardje-Bochelaartje?
Het verhaal wil, dat ergens begin 1834 een negentienjarige student, afkomstig uit het verre Siberische Tobolsk, bij de grote dichter Aleksandr Poesjkin in Petersburg op bezoek kwam met een kant-en-klaar, geheel voltooid folkloristisch meesterwerk in zijn schooltas. De student was Pjotr Jersjov en het meer dan tweeduizend regels tellende volkssprookje op rijm was Konjók-Gorboenók, oftewel Paardje-Bochelaartje.
Poesjkin had kort daarvoor zijn duizendregelige sprookje over Tsaar Saltaan gepubliceerd, geschreven in dezelfde versvoet (de viervoetige trochee of trochaïsche tetrameter) in het maartnummer van het tijdschrift De leesbibliotheek, en toen hij het sprookje te horen kreeg, was hij zo enthousiast dat hij uitriep: ‘Nu kan ik dat soort dingen voortaan laten.’ (‘Теперь этот род сочинений можно мне и оставить.’)
Jersjov was aan Poesjkin voorgesteld door Pjotr Pletnjev, criticus, professor, uitgever en jeugdvriend van Poesjkin, die op dat moment Jersjov bij De leesbibliotheek in dienst had voor een bijbaantje als kopiist. Pletnjev hoorde het sprookje voor het eerst, las het voor aan zijn Petersburgse studenten en stapte ermee naar Poesjkin, die hem aanraadde het in zijn tijdschrift af te drukken. Zodoende verscheen in mei 1834 deel één van Paardje-Bochelaartje in het tijdschrift De leesbibliotheek, en in oktober volgde een boekuitgave met de volledige drie delen met in totaal 2296 regels, waarna het al snel niet meer weg te denken was uit de Russische literatuur.
In het sprookje zien we veel thema’s, motieven, frases en formules uit het corpus van Russische sprookjes – die vaak naar elkaar lijken te verwijzen of varianten of vervolgepisodes van elkaar lijken – op een knappe manier samengevoegd worden. De hoofdpersoon is de ‘dwaas’ Ivan, een van de onsterfelijke gezagsondermijnende karakters uit vele Russische volksverhalen, de zorgeloze, flierefluitende derde boerenzoon die op z’n derdeboerenzonensloffen alles voor elkaar krijgt wat zijn twee oudere, zogenaamd wijzere maar in feite dommere en gemenere broers mislukt. Dezelfde boerenslimmerd speelde ook al de hoofdrol in een groot aantal overgeleverde sprookjes, zoals in Ivan Tsarenzoon, de vuurvogel en de grijze wolf, in Marja Morevna, in De kikkerprinses, in Ivan-boerenzoon en het griezelmonster en andere. Steeds weet hij zijn rivalen met zijn tegendraadsheid en (schijnbare) simpelheid de loef af te steken.
Ivan blijft in Rusland altijd allereerst Ivan-Doerak, Jan Simpelaar of Domme Jan, en nog steeds, als je in Rusland Ivan heet en Ivanneke wordt genoemd (Ivanoesjka of Vanja, met daarop nog weer verkleinerende koosnaampjes als Vanjoesjka en Vanjoesjotsjka), krijg je het aloude plaagrijmpje naar je hoofd:
Vanja-Vanja simpelaar,
Kocht een paardje zonder staart,
Achterstevoren reed hij schuin
Dwars door moeders groentetuin.
Ook in Paardje-Bochelaartje is de zogenaamde dwaas Ivan de derde zoon en een oneerbiedige, durfallende, stoethaspelende geluksvogel. Hij komt in het bezit van een toverpaardje, wordt in het paleis uitgenodigd, doorstaat allerlei hofintriges, weet de opdrachten van de tsaar met behulp van zijn toverpaardje tot een goed einde te brengen terwijl hij intussen de hebzuchtige en op een leuk jong ding verkikkerde tsaar voortdurend een grote mond teruggeeft – en uiteindelijk wordt hij tsaar in plaats van de tsaar als de laatste zich door een al te rigoureuze verjongingskuur weg uit het bestaan tovert.
Paardje-Bochelaartje past naadloos in de Russische sprookjestraditie, niet alleen door een terugkerende Ivan, maar de schrijver weet voortdurend frases en formuleringen – in dichtvorm! – te verweven met het nieuwe verhaal. De ‘zee-oceaan’ is een bekend gegeven, net als het eilandrijk Boejaan. Dat iets ‘met geen pen te beschrijven’ is, komt ook in meerdere sprookjes voor; de frases dat iets ‘geen karwei maar een karweitje’ is, en dat ‘iets sneller verteld dan gedaan is’, komen uit andere sprookjes en zijn hier in dichtvorm gegoten. Maar ook motieven komen terug: de broers die om de beurt de wacht houden maar in slaap vallen; de opdrachten, waarbij in een ander sprookje bijvoorbeeld een kikker helpt; Ivan die niet luistert naar wat het toverdier zegt zodat er verdere avonturen moeten volgen; een toverring die in de zee valt en die elders de Tsaar-Krab door zijn onderdanen laat zoeken; het feit dat het toverpaardje een onooglijk beestje is en niet het mooiste paard van stal – en dat Ivan hem nooit van de hand moet doen; het betoverende zingen dat de held bijna in slaap doet vallen, hier door de Tsaar-Mejuffer, elders door de kat Bajoen. De Vuurvogel vinden we terug in bijvoorbeeld het sprookje van Ivan-tsarevitsj, de Vuurvogel en de Grijze Wolf – waaraan Paardje-Bochelaartje ook in andere opzichten doet denken: daar helpt een grijze wolf Ivan, die hem op zijn rug meeneemt en er als een pijl vandoor gaat om de opdrachten te vervullen (onder andere de Vuurvogel pakken); en ook daar luistert Ivan niet naar de raad van het toverdier, maar grijpt de gouden kooi van de Vuurvogel; en ook daar heb je oudere broers die Ivan een loer proberen te draaien, in dit geval door hem te doden en de Wonderschone Jelena en het Paard met de Gouden Manen te stelen. Paardje-Bochelaartje deelt behalve met dit sprookje ook meerdere motieven met het sprookje Ga daarheen – ik weet niet waarheen, haal daar dat – ik weet niet wat. Daarin komt bijvoorbeeld ook een marktscène voor waar de tsaar zich in mengt, alleen niet met paarden maar met een schitterend tapijt, en verschijnt er uit het niets een hele vloot, compleet met bemanning, alleen niet uit een walvismuil maar door een toverbijl gehakt.
Veel sprookjes in Rusland hebben een gezagsondermijnende onderstroom, waar de autoriteiten flink op hun nummer werden gezet. Vaak zijn het hoogwaardigheidsbekleders, maar soms gaat de satire tot aan de hoogste baas. In De zeven Simeons danst de gouverneur zich dood en ziet de tsaar af van zijn beoogde bruid, en in Ga daarheen – ik weet niet waarheen, haal daar dat – ik weet niet wat krijgt de tsaar als de eerste de beste onderdaan met de knuppel over de rug. Poesjkin liet de tsaar in Het gouden haantje doodpikken, wanneer hij zijn jonge verloofde niet wil afstaan aan de eunuch die haar opeist, en ook Paardje-Bochelaartje schaart zich in de traditie: de tsaar komt niet meer levend uit de ketel kokend water.
Door de subversieve aard van Paardje-Bochelaartje liet de censuur voor de tweede druk, zes jaar later in 1840, eerst enkele satirische opmerkingen over de Kerk verwijderen, en vervolgens werd het verhaal na de derde druk van 1843 dertien jaar lang geheel verboden, omdat het ‘niet strookte met moderne opvattingen omtrent opvoeding’, dat wil zeggen zich kritisch uitliet over de tsaar en de gezaghebbers. Toen het in 1856 opnieuw kon verschijnen, maakte Jersjov een geheel herziene en uitgebreide editie: vermeerderd met driehonderd regels en met veranderingen in ongeveer de helft van het aantal bestaande regels.
Een vijfde editie uit 1861 bevatte nog een klein aantal extra veranderingen en dat werd uiteindelijk de editie die sindsdien altijd is herdrukt, de editie waarop na honderdvijftig jaar de reputatie van het sprookje stoelt als een van de grote klassiekers van de Russische kinderliteratuur, op één lijn met de onsterfelijke sprookjes van Poesjkin zelf. Honderden edities zijn er inmiddels in Rusland geweest en het is in tientallen talen vertaald. Er zijn theater- en muziekvoorstellingen van gemaakt, tekenfilms en andere verfilmingen, diafilms (filmrolletjes met losse plaatjes) en zelfs hele opera’s. Het is een van de evergreens van de Russische kinderpoëzie, van de hand van een onbekende student uit Siberië.
Toch klopt er iets niet aan dit verhaal. Of er kloppen liever gezegd een heleboel dingen niet aan. Dat een buitengewoon begaafde negentienjarige student een volkssprookje schrijft waarvan het leek of het altijd bestaan had, met moeiteloos erdoorheen geweven bestaande frases en formuleringen, dat zou nog kunnen. Dat het in zo’n rijpe dichtvorm is gegoten – als eerste en enige na Poesjkin, bijna op één lijn met Poesjkin zelfs – is al wat moeilijker te begrijpen. Maar vreemd wordt het als dit vroegrijpe, geheel ontwikkelde genie daarna nooit meer iets schrijft dat in de verste verte vergelijkbaar is met zijn eersteling, maar slechts hoogdravende onzin in de geest des tijds produceert. Het is alsof Shakespeare op zijn negentiende debuteerde met Hamlet en vervolgens alleen nog maar prulwerk schreef.
Deze vragen hielden ook kindergedichtenschrijver en -theoreticus Kornej Tsjoekovski bezig. In zijn boek over kindertaal en kinderliteratuur Van 2 tot 5 vraagt hij zich af waarom Jersjov na Paardje-Bochelaartje nooit meer iets in de geniale, simpele boerenstijl heeft geschreven, maar zich heeft toegelegd op de gewrochte, hoogdravende, dichterlijke stijl van die dagen, alsof hij volstrekt niet door had dat hij een meesterwerk voor kinderen had geschreven. Tsjoekovski noemt het bij gebrek aan een betere verklaring niets minder dan ‘een wonder’.
Laten we het levensverhaal van Jersjov een kort ogenblik vervolgen. In 1836 ging hij terug naar Tobolsk, om na het overlijden van zijn vader en zijn broer te zorgen voor zijn moeder. Hij ging er lesgeven aan een gymnasium en schreef alleen nog maar abominabele toneelstukken en verzen. Bij de dood van Poesjkin in 1837 schreef hij een vierentwintigregelige ode, ‘Кто он?’ (‘Wie is hij?’) die van wartaal aan elkaar hangt en die als volgt eindigt:
Он легок — как ветер пустынный,
Hij is licht – als wind in de woestijn,
Он тяжек — как меч славянина,
Hij is zwaar – als een Slavisch zwaard,
Он быстр – как налет казака.
Hij is rap – als een kozakken-attaque.
В нем гений полночной державы
In hem het genie van een middernachtelijk rijk
О, где вы, наперсники славы?
O, waar zijt gij, compagnons der roem?
Гремите! Вам внемлют века!
Dondert! De eeuwen luisteren naar jullie!
Hij begon te drinken (of ging daarmee door) en zonk allengs weg in een steeds dieper wordende zwartgroene melancholie. In een hevige aanval van somberte vernietigde hij naar eigen zeggen het manuscript van het sprookje, alsmede dat van een tiendelige geschiedenis in verzen over Ivan Tsarenzoon. Hij stierf in 1869 op vierenvijftigjarige leeftijd en leefde voort als auteur van niets anders dan zijn jeugdwerk Paardje-Bochelaartje.
Niet alleen is er geen handschrift van het sprookje, ook bestaat er van de eerste boekuitgave van Paardje-Bochelaartje geen enkel exemplaar met een opdracht van Jersjov – niet aan Poesjkin, niet aan de uitgever, niet aan andere literaire figuren die hem hadden geholpen om het gepubliceerd te krijgen. Ook heeft Jersjov het in zijn correspondentie nooit over ‘mijn’ sprookje; nooit gebruikt hij het bezittelijk voornaamwoord. Hij schreef bijvoorbeeld later aan Pletnjev: ‘U bracht als eerste Het Paardje in het licht.’ (‘Вы первый ввели “Конька” в свет.’) Dus niet ‘mijn Paardje’. En toen Jersjov in 1843 bij de uitgever Senkovski negen jaar na dato nog wat geld los probeerde los te peuteren voor de prepublicatie in De leesbibliotheek, was het antwoord een categorisch: ‘Er was niets om te krijgen en er zal niets komen’ (‘Ничего не следовало получить и не будет следовать.’), een nogal bevreemdend en bot antwoord, dat alleen te snappen is als je aanneemt dat Senkovski wist dat Jersjov niet de auteur was.
Poesjkin stierf in 1837. Tussen de papieren van zijn uitgever, Smirdin, werd veel later een interessant papiertje aangetroffen: Poesjkins handschrift van de eerste vier regels van Paardje-Bochelaartje – het enige handschrift van het gedicht dat bewaard is gebleven. De tweede regel is net even wat anders dan de gepubliceerde versie: waar die als plaatsbepaling voor het sprookje heeft ‘niet in de hemel, maar op aarde’, leest het handschrift ‘tegenover de hemel, hier op aarde’ (‘Против неба, на земле’), een verbetering, omdat er niet gegrepen hoeft te worden naar een negativum in de beschrijving. De vier regels zijn van 1915 tot halverwege de jaren 1930 opgenomen in Poesjkins verzameld werk, maar de vraag is natuurlijk: als het Poesjkins handschrift is, is hij dan ook de auteur? En als hij de auteur is van de eerste vier regels, is hij dan ook de auteur van de rest?
Bij het ordenen van Poesjkins nalatenschap, en met name zijn bibliotheek, kwam nog een eigenaardigheid aan het licht. Uit een na zijn dood samengestelde lijst, de ‘Inventaris van alle boeken aangetroffen in de bibliotheek van A.S. Poesjkin, op drieëntwintig genummerde vellen’ blijkt dat Poesjkin zijn boekenbezit (op lange en korte planken) thematisch had gerangschikt: woordenboeken, naslagwerken, literatuur in verschillende talen en genres enzovoort. Op één plankje stond een tiental boeken, de nrs. 739-748, waarvan onderzoeker Aleksandr Latsis heeft ontdekt dat het ordenend principe achter deze deelverzameling de mystificatie was: het was een rijtje anonieme en pseudonieme geschriften. Daartussen bevond zich ook, als nr. 741 gecatalogiseerd, Paardje-Bochelaartje.
Poesjkin publiceerde regelmatig werken anoniem en ook pseudoniem, De verhalen van wijlen Ivan Petrovitsj Bjelkin bijvoorbeeld, en de eerste uitgave van De kapiteinsdochter. Tijdens zijn zevenjarige ballingschap van 1820 tot 1826 circuleerden er heel wat anonieme gedichten van Poesjkins hand, soms blasfemisch (de Gavriliade) maar meestal radicaal opstandig. Een gedicht over de eveneens verbannen Ovidius wilde hij laten afdrukken zonder naam of onder een pseudoniem, ‘bijvoorbeeld’ – schreef hij in een brief op 21 juni 1822 aan Bestoezjev, uitgever van de jaarlijkse almanak De Poolster – ‘die van de behulpzame Pletnjev.’
Poesjkin herhaalde regelmatig in zijn brieven dat hij schreef voor zichzelf, niet voor de roem of de glimlach van een jongedame of voor het nageslacht (dat geldt ook voor zijn brieven, en dat maakt ze zo bijzonder). Schrijven voor geld kon hij niet. Hij schreef voor zichzelf en publiceerde voor het geld, om het hoofd boven water te houden. Juist in deze periode, begin jaren 1830, zat Poesjkin tot over zijn oren in de schulden. Hij was getrouwd, wat het leven ‘niet drie, maar tien keer zo duur’ maakte. Hij had speelschulden en was tegelijkertijd geneigd iedereen die om financiële bijstand vroeg ruimhartig te helpen. Geld moest van publicaties komen, maar als hij wat wilde publiceren was hij altijd afhankelijk van de censuur van de allerhoogste baas, de Keizer zelf, die onlangs nog de uitgave van Poesjkins poëem De Bronzen Ruiter tegengehouden had, wat weer een financiële tegenvaller was.
Het tijdschrift De leesbibliotheek verscheen regelmatig en de auteurs kregen een goed honorarium. Poesjkin had zijn mooiste sprookjes, over Tsaar Saltaan en over de Dode Tsarenprinses al gepubliceerd, maar had daar weinig bijval voor gekregen. Hoe kon een groot dichter zich inlaten met zo’n minderwaardig genre? vroeg men zich af. Poesjkins vriend Baratynski vond het ook maar niks en de criticus Belinski betreurde het ‘bittere en onherstelbare verlies’ van Poesjkins genie. In het aprilnummer stond Poesjkins novelle Schoppenvrouw en misschien vonden ze bij De leesbibliotheek (met als redacteur de kleurrijke Osip Senkovski, die onder het pseudoniem Baron Brambeus niet vies was van mystificaties) het raadzaam om maar even geen sprookjes van Poesjkin af te drukken, geen Paardje-Bochelaartje dus.
Maar het grootste obstakel om Paardje-Bochelaartje afgedrukt te krijgen was de censuur. Met alle politieke en persoonlijke implicaties die hij erin had verweven besefte Poesjkin heel goed dat het er nooit door zou komen. Allereerst was de tsaar in het sprookje een hebzuchtige en wellustige ouwe bok, die het wilde aanleggen met een kittig jong ding, de Tsaar-Mejuffer, dochter van de maan en zusje van de zon. En toevallig of niet zo toevallig was de echte tsaar, Nicolaas I, op dat ogenblik bijzonder verkikkerd op Poesjkins kersverse echtgenote, de achttienjarige Natalja Nikolajevna Gontsjarova, ‘het mooiste meisje van het land’. De tsaar nodigde haar uit voor alle bals (een kostenpost!) en, mede om verzekerd te zijn van haar gezelschap, had hij Poesjkin aangesteld als kamerjonker met een potsierlijk uniform dat hij erbij moest dragen.
Een ander voor de censuur problematisch motief in Paardje-Bochelaartje was het lot van de Walvis-Vis, die in het sprookje voor straf tien jaar aan wal gekluisterd lag, wat een onverholen verwijzing was naar de opstand van de Dekabristen. Veel van Poesjkins beste vrienden hadden in 1825 deelgenomen aan de mislukte decemberopstand tegen de tsaar. Sommigen waren terechtgesteld, anderen in Siberische ballingschap gestuurd. Als Poesjkin toen in Petersburg was geweest en zelf niet in ballingschap had gezeten in het ouderlijk huis in Michajlovskoje in de regio Pskov, had hij zeker meegedaan. De tsaar had na de processen Poesjkin teruggeroepen en trad voortaan als persoonlijke censor voor hem op – waardoor Poesjkin nog meer op zijn woorden moest passen. Zelfs de tsaar (of voor hem graaf Benkendorf) zou de directe verwijzing naar de Dekabristen hebben herkend, Poesjkins vrienden die hunkerden naar terugkeer naar de beschaafde wereld, en hij zou niet alleen publicatie verboden hebben, maar Poesjkin misschien opnieuw in ballingschap hebben gestuurd.
Wat dan te doen met het ongelukkige en waarschijnlijk zo goed als voltooide Paardje? Er moest een list verzonnen worden. Onder Poesjkins eigen naam kon het niet verschijnen: elk woord van hem werd door de censuur op een goudschaaltje gewogen op radicale of rebellerende tendenzen. Anoniem zou ook niet lukken – daarmee werd de verdenking ook meteen op Poesjkin geladen. De enige mogelijkheid was om het verhaal onder de naam van een volslagen onbekende uit te gegeven, een debutant van wie niemand gehoord had en die niemand zou verdenken of extra scherp in de gaten zou houden, en die er ook akkoord mee moest gaan dat hij geen letter van het werk dat onder zijn naam werd gepubliceerd had geschreven. Wie?
Enter Pjotr Jersjov, de jonge Siberische student die op kantoor bij Pletnjev documenten overschreef, misschien op dat moment wel een stapel archiefmateriaal dat betrekking had op de opstand van Poegatsjov van 1773 – op verzoek van Poesjkin, die een boek over de rebellenleider aan het schrijven was. In een brief aan zijn vrouw van 11 oktober 1833 vanuit Boldino, waar hij de afgelopen jaren de herfst had doorgebracht om er te werken, liet hij haar aan Pletnjev vragen om voor zijn terugkomst alle oekazes betreffende Poegatsjov uit de Wetboeken van de jaren 1773-1775 te kopiëren. Een karweitje dat heel goed aan de werkstudent uit Tobolsk uitbesteed kan zijn geweest. Toen de Geschiedenis van de opstand van Poegatsjov in januari 1835 verscheen in het tijdschrift De zoon des vaderlands, merkte Poesjkin dat er een fout in geslopen was, waar hij zich in een brief van 26 januari 1835 aan de historicus-archeoloog Bantysj-Kamenski voor verontschuldigde: waar in de aantekeningen bij hoofdstuk 5 de stad ‘Tabinsk’ moest staan, stond nu abusievelijk ‘Tobolsk’. Was het een zetfout bij het tijdschrift of een Freudiaanse kopieerfout avant-la-lettre van Jersjov die erdoor was geglipt?
Hoe het ook zij, Poesjkin en Jersjov raakten aan de praat, en de dichter vond de kopiist bereid om Poesjkins explosieve sprookje uit te brengen onder zijn eigen naam. Voor Jersjov de eer, voor Poesjkin de zilverlingen. De gok pakte goed uit, want het sprookje kwam ongeschonden door de censuur. Misschien zou de mystificatie ooit worden onthuld, als alles niet meer zo gevoelig lag. Maar drie jaar later was Poesjkin dood en sindsdien hebben ook al alle andere betrokkenen gezwegen als het graf.
Misschien hebben Poesjkin en Jersjov elkaar over dit onderwerp niet eens gesproken en was het hele plan bekokstoofd door ‘de behulpzame’ Pletnjev. Later beschreef Pletnjev zich als ‘alles – relatie, vriend en kassier van de dichter’ en het is heel goed mogelijk dat hij het was die Jersjov voorstelde zijn naam te lenen aan een binnenkort te verschijnen sprookje. Misschien heeft Jersjov nooit geweten onder wiens pennenvrucht hij zijn naam zette. Er zal hem misschien een licht zijn opgegaan toen anderen het ergens wel iets van Poesjkin weg vonden hebben, maar toen was het te laat.
Deze laatste aanname (dat Pletnjev achter de mystificatie zat) kan misschien helpen bij het oplossen van wat Kozarovetski ‘de ethische dimensie’ van het tweede verhaal noemt. Want hoe is het mogelijk dat Poesjkin iemand zo’n streek kon leveren, hoe kon hij een jonge student opzadelen met zo’n last voor de rest van zijn leven, het auteurschap van iets wat hij niet geschreven had, en waaraan hij van zijn levensdagen nooit meer zou kunnen tippen? Wie gaat een wildvreemde vragen om zijn naam onder een geschrift te zetten waaraan hij geen letter bijgedragen heeft? En wie gaat daarin toestemmen ook nog? Die vraag zou beantwoord kunnen zijn als het inderdaad Pletnjev was die het varkentje voor Poesjkin zou wassen, maar dan moet Pletnjev Poesjkin over de precieze manier ook grotendeels in het duister hebben gelaten. Hij zal alleen hebben gezegd dat hij ‘iemand gevonden had’ om de naam aan het sprookje te lenen.
Zo luidt dus het tweede verhaal: ‘de buurman van God’, ‘de Russische zon’, Aleksandr Sergejevitsj zelf is de auteur van het hele sprookje en Jersjov heeft er niets mee te maken gehad. In dat licht zijn ook de paar zeldzame opmerkingen die zijn overgeleverd van Poesjkin over Jersjov beter te begrijpen. Jersjov zelf vertelt dat Poesjkin bij hun eerste ontmoeting, toen hij hoorde dat Jersjov uit Siberië kwam, zei dat ‘Siberië een land van slimme mensen’ was. (‘Вы, кажется, из Сибири? – Что ж, Сибирь – страна умных людей.’) Jersjov dacht even dat Poesjkin hem in de maling nam en hij was beledigd. Het kwam niet direct in hem op dat Poesjkin refereerde aan al zijn Dekabristen-vrienden die naar Siberië waren verbannen. Des te vreemder is het dat de geketende Walvis-Vis er in Paardje-Bochelaartje evengoed naar verwijst. Het is moeilijk voor te stellen dat de auteur zelf dat vergeten zou zijn.
De tweede opmerking van Poesjkin die is overgeleverd is een dubieuze lofprijzing. ‘Die Jersjov’, schijnt Poesjkin tegen graaf Vasiljev gezegd te hebben, ‘beheerst het Russische vers als zijn Siberische horigen.’ (‘Этот Ершов владеет русским стихом, точно своим крепостным мужиком.’) Boers en levendig en uit de klei getrokken dus, zou je denken, met dit verschil dat Poesjkin heel goed wist dat in Siberië nooit horigen zijn geweest – er was daar geen horigheid. De implicatie kan met andere woorden precies de tegenovergestelde zijn: Jersjov schrijft juist helemaal niet goed.
Daar komt bij dat de eerste druk van het boek uit 1834 eindeloos veel beter is dan de vierde, herziene druk uit 1856 – zo met geen pen te beschrijven veel beter zelfs, dat wie de eerste druk kent, de vierde en latere voor altijd onverteerbaar zal vinden. En alle veranderingen (stuk voor stuk verslechteringen) uit de vierde en vijfde druk zijn ongetwijfeld van de hand van Jersjov – die voor zijn levenseinde toch nog zijn eigen stempel wilde drukken op het boek dat behalve zijn naam geen woord van hemzelf bevatte.
Al deze bezwarende omstandigheden zijn goed gedocumenteerd in onder andere artikelen van bovengenoemde Latsis en Vladimir Kozarovetski (zie bibliografie). Op grond van al deze overwegingen alsmede stilistische argumenten komen zij tot de conclusie dat de auteur van Paardje-Bochelaartje niemand anders kan zijn dan Poesjkin zelf en Poesjkin alleen. Voor hen is er buiten de auteursnaam op het boek geen enkel argument waarom Jersjov het boek geschreven zou hebben, of zelfs maar hoe hij het in de verste verte geschreven kan hebben.
De sterkste argumenten voor Poesjkin als auteur en niet Jersjov komen evenwel van de taalkundigen Leonid en Rozalia Kasatkin. Zij onderzochten in 2012 Paardje-Bochelaartje op regionale woorden, uitdrukkingen en grammaticale constructies en kwamen tot de conclusie dat het in de eerste druk wemelde van dialectismen uit de regio Pskov, de streek waar Poesjkin opgroeide, en die de Siberiër Jersjov met geen mogelijkheid had kunnen kennen. Sterker nog, ze ontdekten ook dat de meeste Pskovse regionalismen er door Jersjov in de vierde druk waren uitgehaald en dat hij er ruim met de Siberische peperbus overheen was gegaan. Het oordeel van beide filologen is ondubbelzinnig: Jersjov kan Paardje-Bochelaartje niet hebben geschreven; het moet Poesjkin geweest zijn. (Over de verschillen tussen de eerste en de vierde druk en de ontdekkingen van de Kasatkins zal in het nawoord verder worden ingegaan.)
Inmiddels zijn er een paar uitgaven van Paardje-Bochelaartje in het Russisch met Poesjkin als auteur. In 1998 verscheen de eerste, geredigeerd door V. Pereljmoetter, volgend op ontdekkingen van Latsis, en in 2009 verscheen een uitgave geredigeerd door Kozarovetski (tweede druk 2011), maar het is bij Poesjkinisten en Jersjovologen nog steeds vrijwel nergens doorgedrongen, en als ze er al van gehoord hebben, verzetten ze zich er heftig tegen.
Maar er is nog een derde verhaal mogelijk, dat hier zijn wereldprimeur beleeft, een verhaal dat alle oormerken van de waarheid draagt, namelijk dat Jersjov en Poesjkin beiden de auteur zijn. Allebei hebben ze, los van elkaar een deel van het sprookje geschreven. Jersjov welbeschouwd (als je het eenmaal ziet) maar een heel klein stukje, een enkele episode van 154 regels (minder dan zeven procent van het totaal) en Poesjkin de rest, waarbij Poesjkin waarschijnlijk het gedeelte van Jersjov ook nog eens grondig heeft nagekeken en geredigeerd. In de eerste uitgave van 1834 en in de herdrukken uit 1840 en 1843 kunnen we de twee verschillende schrijvershanden nog duidelijk onderscheiden, maar in de vierde editie van 1856 en de vijfde uit 1861 – waarop alle latere uitgaves zijn gebaseerd – is de tekst zo ruïneus herzien dat de specifieke stijlkenmerken van Poesjkin grotendeels zijn overgekliederd.
Dit derde verhaal kan aannemelijk worden gemaakt door allereerst te kijken naar de veranderingen die Jersjov in 1856, ontegenzeggelijk eigenhandig, voor de vierde druk heeft aangebracht. Die veranderingen, waarmee Jersjov zich na tweeëntwintig jaar het boek definitief wilde toe-eigenen, kunnen alleen maar als rampzalig gekenschetst worden, zoals ook de Finse geleerde Ben Hellman constateert: ‘Toen hij voor een nieuwe editie in 1856 besloot zijn succesvolle verhaal te herschrijven om de Siberische kleuren naar voren te halen, grensde het resultaat aan een ramp.’
Intussen laat een vergelijking tussen de twee edities ons wel precies de verschillen zien tussen wat van Jersjov komt en wat van Poesjkin was. In het nawoord zullen we aan de hand van enige voorbeelden de gangen nagaan van Jersjovs redactie uit 1856 in vergelijking met de eerste druk. Op die manier kan er hopelijk enig licht worden geworpen op de vraag wat er zich daar in Petersburg in de eerste maanden van 1834 precies heeft afgespeeld, bij de geboorte van het Paardje-Bochelaartje.
Maar laten we eerst het sprookje lezen, in de onovertroffen eerste editie.
[wordt vervolgd]
_____
Bovenstaande is de integrale inleiding bij Aleksandr Poesjkin | Александр Пушкин, Paardje Bochelaartje | Конек-Горбунок (voorheen toegeschreven aan Pjotr Jersjov), vertaald naar de eerste uitgave uit 1834 en toegelicht door Robbert-Jan Henkes met de illustraties van Joeri Vasnetsov uit 1934 en 1941, Slavische Cahiers 35, Uitgeverij Pegasus & Stichting Slavische Literatuur, Amsterdam 2019.
_____
In de boekuitgave dienen in de inleiding de volgende drie verbeteringen te worden aangebracht (die hierboven al doorgevoerd zijn): 7.10: rijm, was -> rijm was; 87.8: Morvena -> Morevna; 18.2vanonder: Vasiljevitsj -> Vasiljev.
_____
De afbeeldingen komen uit de Russische uitgaven van 1934 en 1941, beide geïllustreerd door Joeri Vasnetsov.
Poesjkin had kort daarvoor zijn duizendregelige sprookje over Tsaar Saltaan gepubliceerd, geschreven in dezelfde versvoet (de viervoetige trochee of trochaïsche tetrameter) in het maartnummer van het tijdschrift De leesbibliotheek, en toen hij het sprookje te horen kreeg, was hij zo enthousiast dat hij uitriep: ‘Nu kan ik dat soort dingen voortaan laten.’ (‘Теперь этот род сочинений можно мне и оставить.’)
Jersjov was aan Poesjkin voorgesteld door Pjotr Pletnjev, criticus, professor, uitgever en jeugdvriend van Poesjkin, die op dat moment Jersjov bij De leesbibliotheek in dienst had voor een bijbaantje als kopiist. Pletnjev hoorde het sprookje voor het eerst, las het voor aan zijn Petersburgse studenten en stapte ermee naar Poesjkin, die hem aanraadde het in zijn tijdschrift af te drukken. Zodoende verscheen in mei 1834 deel één van Paardje-Bochelaartje in het tijdschrift De leesbibliotheek, en in oktober volgde een boekuitgave met de volledige drie delen met in totaal 2296 regels, waarna het al snel niet meer weg te denken was uit de Russische literatuur.
In het sprookje zien we veel thema’s, motieven, frases en formules uit het corpus van Russische sprookjes – die vaak naar elkaar lijken te verwijzen of varianten of vervolgepisodes van elkaar lijken – op een knappe manier samengevoegd worden. De hoofdpersoon is de ‘dwaas’ Ivan, een van de onsterfelijke gezagsondermijnende karakters uit vele Russische volksverhalen, de zorgeloze, flierefluitende derde boerenzoon die op z’n derdeboerenzonensloffen alles voor elkaar krijgt wat zijn twee oudere, zogenaamd wijzere maar in feite dommere en gemenere broers mislukt. Dezelfde boerenslimmerd speelde ook al de hoofdrol in een groot aantal overgeleverde sprookjes, zoals in Ivan Tsarenzoon, de vuurvogel en de grijze wolf, in Marja Morevna, in De kikkerprinses, in Ivan-boerenzoon en het griezelmonster en andere. Steeds weet hij zijn rivalen met zijn tegendraadsheid en (schijnbare) simpelheid de loef af te steken.
Ivan blijft in Rusland altijd allereerst Ivan-Doerak, Jan Simpelaar of Domme Jan, en nog steeds, als je in Rusland Ivan heet en Ivanneke wordt genoemd (Ivanoesjka of Vanja, met daarop nog weer verkleinerende koosnaampjes als Vanjoesjka en Vanjoesjotsjka), krijg je het aloude plaagrijmpje naar je hoofd:
Vanja-Vanja simpelaar,
Kocht een paardje zonder staart,
Achterstevoren reed hij schuin
Dwars door moeders groentetuin.
Ook in Paardje-Bochelaartje is de zogenaamde dwaas Ivan de derde zoon en een oneerbiedige, durfallende, stoethaspelende geluksvogel. Hij komt in het bezit van een toverpaardje, wordt in het paleis uitgenodigd, doorstaat allerlei hofintriges, weet de opdrachten van de tsaar met behulp van zijn toverpaardje tot een goed einde te brengen terwijl hij intussen de hebzuchtige en op een leuk jong ding verkikkerde tsaar voortdurend een grote mond teruggeeft – en uiteindelijk wordt hij tsaar in plaats van de tsaar als de laatste zich door een al te rigoureuze verjongingskuur weg uit het bestaan tovert.
Paardje-Bochelaartje past naadloos in de Russische sprookjestraditie, niet alleen door een terugkerende Ivan, maar de schrijver weet voortdurend frases en formuleringen – in dichtvorm! – te verweven met het nieuwe verhaal. De ‘zee-oceaan’ is een bekend gegeven, net als het eilandrijk Boejaan. Dat iets ‘met geen pen te beschrijven’ is, komt ook in meerdere sprookjes voor; de frases dat iets ‘geen karwei maar een karweitje’ is, en dat ‘iets sneller verteld dan gedaan is’, komen uit andere sprookjes en zijn hier in dichtvorm gegoten. Maar ook motieven komen terug: de broers die om de beurt de wacht houden maar in slaap vallen; de opdrachten, waarbij in een ander sprookje bijvoorbeeld een kikker helpt; Ivan die niet luistert naar wat het toverdier zegt zodat er verdere avonturen moeten volgen; een toverring die in de zee valt en die elders de Tsaar-Krab door zijn onderdanen laat zoeken; het feit dat het toverpaardje een onooglijk beestje is en niet het mooiste paard van stal – en dat Ivan hem nooit van de hand moet doen; het betoverende zingen dat de held bijna in slaap doet vallen, hier door de Tsaar-Mejuffer, elders door de kat Bajoen. De Vuurvogel vinden we terug in bijvoorbeeld het sprookje van Ivan-tsarevitsj, de Vuurvogel en de Grijze Wolf – waaraan Paardje-Bochelaartje ook in andere opzichten doet denken: daar helpt een grijze wolf Ivan, die hem op zijn rug meeneemt en er als een pijl vandoor gaat om de opdrachten te vervullen (onder andere de Vuurvogel pakken); en ook daar luistert Ivan niet naar de raad van het toverdier, maar grijpt de gouden kooi van de Vuurvogel; en ook daar heb je oudere broers die Ivan een loer proberen te draaien, in dit geval door hem te doden en de Wonderschone Jelena en het Paard met de Gouden Manen te stelen. Paardje-Bochelaartje deelt behalve met dit sprookje ook meerdere motieven met het sprookje Ga daarheen – ik weet niet waarheen, haal daar dat – ik weet niet wat. Daarin komt bijvoorbeeld ook een marktscène voor waar de tsaar zich in mengt, alleen niet met paarden maar met een schitterend tapijt, en verschijnt er uit het niets een hele vloot, compleet met bemanning, alleen niet uit een walvismuil maar door een toverbijl gehakt.
Veel sprookjes in Rusland hebben een gezagsondermijnende onderstroom, waar de autoriteiten flink op hun nummer werden gezet. Vaak zijn het hoogwaardigheidsbekleders, maar soms gaat de satire tot aan de hoogste baas. In De zeven Simeons danst de gouverneur zich dood en ziet de tsaar af van zijn beoogde bruid, en in Ga daarheen – ik weet niet waarheen, haal daar dat – ik weet niet wat krijgt de tsaar als de eerste de beste onderdaan met de knuppel over de rug. Poesjkin liet de tsaar in Het gouden haantje doodpikken, wanneer hij zijn jonge verloofde niet wil afstaan aan de eunuch die haar opeist, en ook Paardje-Bochelaartje schaart zich in de traditie: de tsaar komt niet meer levend uit de ketel kokend water.
Door de subversieve aard van Paardje-Bochelaartje liet de censuur voor de tweede druk, zes jaar later in 1840, eerst enkele satirische opmerkingen over de Kerk verwijderen, en vervolgens werd het verhaal na de derde druk van 1843 dertien jaar lang geheel verboden, omdat het ‘niet strookte met moderne opvattingen omtrent opvoeding’, dat wil zeggen zich kritisch uitliet over de tsaar en de gezaghebbers. Toen het in 1856 opnieuw kon verschijnen, maakte Jersjov een geheel herziene en uitgebreide editie: vermeerderd met driehonderd regels en met veranderingen in ongeveer de helft van het aantal bestaande regels.
Een vijfde editie uit 1861 bevatte nog een klein aantal extra veranderingen en dat werd uiteindelijk de editie die sindsdien altijd is herdrukt, de editie waarop na honderdvijftig jaar de reputatie van het sprookje stoelt als een van de grote klassiekers van de Russische kinderliteratuur, op één lijn met de onsterfelijke sprookjes van Poesjkin zelf. Honderden edities zijn er inmiddels in Rusland geweest en het is in tientallen talen vertaald. Er zijn theater- en muziekvoorstellingen van gemaakt, tekenfilms en andere verfilmingen, diafilms (filmrolletjes met losse plaatjes) en zelfs hele opera’s. Het is een van de evergreens van de Russische kinderpoëzie, van de hand van een onbekende student uit Siberië.
Toch klopt er iets niet aan dit verhaal. Of er kloppen liever gezegd een heleboel dingen niet aan. Dat een buitengewoon begaafde negentienjarige student een volkssprookje schrijft waarvan het leek of het altijd bestaan had, met moeiteloos erdoorheen geweven bestaande frases en formuleringen, dat zou nog kunnen. Dat het in zo’n rijpe dichtvorm is gegoten – als eerste en enige na Poesjkin, bijna op één lijn met Poesjkin zelfs – is al wat moeilijker te begrijpen. Maar vreemd wordt het als dit vroegrijpe, geheel ontwikkelde genie daarna nooit meer iets schrijft dat in de verste verte vergelijkbaar is met zijn eersteling, maar slechts hoogdravende onzin in de geest des tijds produceert. Het is alsof Shakespeare op zijn negentiende debuteerde met Hamlet en vervolgens alleen nog maar prulwerk schreef.
Deze vragen hielden ook kindergedichtenschrijver en -theoreticus Kornej Tsjoekovski bezig. In zijn boek over kindertaal en kinderliteratuur Van 2 tot 5 vraagt hij zich af waarom Jersjov na Paardje-Bochelaartje nooit meer iets in de geniale, simpele boerenstijl heeft geschreven, maar zich heeft toegelegd op de gewrochte, hoogdravende, dichterlijke stijl van die dagen, alsof hij volstrekt niet door had dat hij een meesterwerk voor kinderen had geschreven. Tsjoekovski noemt het bij gebrek aan een betere verklaring niets minder dan ‘een wonder’.
Laten we het levensverhaal van Jersjov een kort ogenblik vervolgen. In 1836 ging hij terug naar Tobolsk, om na het overlijden van zijn vader en zijn broer te zorgen voor zijn moeder. Hij ging er lesgeven aan een gymnasium en schreef alleen nog maar abominabele toneelstukken en verzen. Bij de dood van Poesjkin in 1837 schreef hij een vierentwintigregelige ode, ‘Кто он?’ (‘Wie is hij?’) die van wartaal aan elkaar hangt en die als volgt eindigt:
Он легок — как ветер пустынный,
Hij is licht – als wind in de woestijn,
Он тяжек — как меч славянина,
Hij is zwaar – als een Slavisch zwaard,
Он быстр – как налет казака.
Hij is rap – als een kozakken-attaque.
В нем гений полночной державы
In hem het genie van een middernachtelijk rijk
О, где вы, наперсники славы?
O, waar zijt gij, compagnons der roem?
Гремите! Вам внемлют века!
Dondert! De eeuwen luisteren naar jullie!
Hij begon te drinken (of ging daarmee door) en zonk allengs weg in een steeds dieper wordende zwartgroene melancholie. In een hevige aanval van somberte vernietigde hij naar eigen zeggen het manuscript van het sprookje, alsmede dat van een tiendelige geschiedenis in verzen over Ivan Tsarenzoon. Hij stierf in 1869 op vierenvijftigjarige leeftijd en leefde voort als auteur van niets anders dan zijn jeugdwerk Paardje-Bochelaartje.
Niet alleen is er geen handschrift van het sprookje, ook bestaat er van de eerste boekuitgave van Paardje-Bochelaartje geen enkel exemplaar met een opdracht van Jersjov – niet aan Poesjkin, niet aan de uitgever, niet aan andere literaire figuren die hem hadden geholpen om het gepubliceerd te krijgen. Ook heeft Jersjov het in zijn correspondentie nooit over ‘mijn’ sprookje; nooit gebruikt hij het bezittelijk voornaamwoord. Hij schreef bijvoorbeeld later aan Pletnjev: ‘U bracht als eerste Het Paardje in het licht.’ (‘Вы первый ввели “Конька” в свет.’) Dus niet ‘mijn Paardje’. En toen Jersjov in 1843 bij de uitgever Senkovski negen jaar na dato nog wat geld los probeerde los te peuteren voor de prepublicatie in De leesbibliotheek, was het antwoord een categorisch: ‘Er was niets om te krijgen en er zal niets komen’ (‘Ничего не следовало получить и не будет следовать.’), een nogal bevreemdend en bot antwoord, dat alleen te snappen is als je aanneemt dat Senkovski wist dat Jersjov niet de auteur was.
Poesjkin stierf in 1837. Tussen de papieren van zijn uitgever, Smirdin, werd veel later een interessant papiertje aangetroffen: Poesjkins handschrift van de eerste vier regels van Paardje-Bochelaartje – het enige handschrift van het gedicht dat bewaard is gebleven. De tweede regel is net even wat anders dan de gepubliceerde versie: waar die als plaatsbepaling voor het sprookje heeft ‘niet in de hemel, maar op aarde’, leest het handschrift ‘tegenover de hemel, hier op aarde’ (‘Против неба, на земле’), een verbetering, omdat er niet gegrepen hoeft te worden naar een negativum in de beschrijving. De vier regels zijn van 1915 tot halverwege de jaren 1930 opgenomen in Poesjkins verzameld werk, maar de vraag is natuurlijk: als het Poesjkins handschrift is, is hij dan ook de auteur? En als hij de auteur is van de eerste vier regels, is hij dan ook de auteur van de rest?
Bij het ordenen van Poesjkins nalatenschap, en met name zijn bibliotheek, kwam nog een eigenaardigheid aan het licht. Uit een na zijn dood samengestelde lijst, de ‘Inventaris van alle boeken aangetroffen in de bibliotheek van A.S. Poesjkin, op drieëntwintig genummerde vellen’ blijkt dat Poesjkin zijn boekenbezit (op lange en korte planken) thematisch had gerangschikt: woordenboeken, naslagwerken, literatuur in verschillende talen en genres enzovoort. Op één plankje stond een tiental boeken, de nrs. 739-748, waarvan onderzoeker Aleksandr Latsis heeft ontdekt dat het ordenend principe achter deze deelverzameling de mystificatie was: het was een rijtje anonieme en pseudonieme geschriften. Daartussen bevond zich ook, als nr. 741 gecatalogiseerd, Paardje-Bochelaartje.
Poesjkin publiceerde regelmatig werken anoniem en ook pseudoniem, De verhalen van wijlen Ivan Petrovitsj Bjelkin bijvoorbeeld, en de eerste uitgave van De kapiteinsdochter. Tijdens zijn zevenjarige ballingschap van 1820 tot 1826 circuleerden er heel wat anonieme gedichten van Poesjkins hand, soms blasfemisch (de Gavriliade) maar meestal radicaal opstandig. Een gedicht over de eveneens verbannen Ovidius wilde hij laten afdrukken zonder naam of onder een pseudoniem, ‘bijvoorbeeld’ – schreef hij in een brief op 21 juni 1822 aan Bestoezjev, uitgever van de jaarlijkse almanak De Poolster – ‘die van de behulpzame Pletnjev.’
Poesjkin herhaalde regelmatig in zijn brieven dat hij schreef voor zichzelf, niet voor de roem of de glimlach van een jongedame of voor het nageslacht (dat geldt ook voor zijn brieven, en dat maakt ze zo bijzonder). Schrijven voor geld kon hij niet. Hij schreef voor zichzelf en publiceerde voor het geld, om het hoofd boven water te houden. Juist in deze periode, begin jaren 1830, zat Poesjkin tot over zijn oren in de schulden. Hij was getrouwd, wat het leven ‘niet drie, maar tien keer zo duur’ maakte. Hij had speelschulden en was tegelijkertijd geneigd iedereen die om financiële bijstand vroeg ruimhartig te helpen. Geld moest van publicaties komen, maar als hij wat wilde publiceren was hij altijd afhankelijk van de censuur van de allerhoogste baas, de Keizer zelf, die onlangs nog de uitgave van Poesjkins poëem De Bronzen Ruiter tegengehouden had, wat weer een financiële tegenvaller was.
Het tijdschrift De leesbibliotheek verscheen regelmatig en de auteurs kregen een goed honorarium. Poesjkin had zijn mooiste sprookjes, over Tsaar Saltaan en over de Dode Tsarenprinses al gepubliceerd, maar had daar weinig bijval voor gekregen. Hoe kon een groot dichter zich inlaten met zo’n minderwaardig genre? vroeg men zich af. Poesjkins vriend Baratynski vond het ook maar niks en de criticus Belinski betreurde het ‘bittere en onherstelbare verlies’ van Poesjkins genie. In het aprilnummer stond Poesjkins novelle Schoppenvrouw en misschien vonden ze bij De leesbibliotheek (met als redacteur de kleurrijke Osip Senkovski, die onder het pseudoniem Baron Brambeus niet vies was van mystificaties) het raadzaam om maar even geen sprookjes van Poesjkin af te drukken, geen Paardje-Bochelaartje dus.
Maar het grootste obstakel om Paardje-Bochelaartje afgedrukt te krijgen was de censuur. Met alle politieke en persoonlijke implicaties die hij erin had verweven besefte Poesjkin heel goed dat het er nooit door zou komen. Allereerst was de tsaar in het sprookje een hebzuchtige en wellustige ouwe bok, die het wilde aanleggen met een kittig jong ding, de Tsaar-Mejuffer, dochter van de maan en zusje van de zon. En toevallig of niet zo toevallig was de echte tsaar, Nicolaas I, op dat ogenblik bijzonder verkikkerd op Poesjkins kersverse echtgenote, de achttienjarige Natalja Nikolajevna Gontsjarova, ‘het mooiste meisje van het land’. De tsaar nodigde haar uit voor alle bals (een kostenpost!) en, mede om verzekerd te zijn van haar gezelschap, had hij Poesjkin aangesteld als kamerjonker met een potsierlijk uniform dat hij erbij moest dragen.
Een ander voor de censuur problematisch motief in Paardje-Bochelaartje was het lot van de Walvis-Vis, die in het sprookje voor straf tien jaar aan wal gekluisterd lag, wat een onverholen verwijzing was naar de opstand van de Dekabristen. Veel van Poesjkins beste vrienden hadden in 1825 deelgenomen aan de mislukte decemberopstand tegen de tsaar. Sommigen waren terechtgesteld, anderen in Siberische ballingschap gestuurd. Als Poesjkin toen in Petersburg was geweest en zelf niet in ballingschap had gezeten in het ouderlijk huis in Michajlovskoje in de regio Pskov, had hij zeker meegedaan. De tsaar had na de processen Poesjkin teruggeroepen en trad voortaan als persoonlijke censor voor hem op – waardoor Poesjkin nog meer op zijn woorden moest passen. Zelfs de tsaar (of voor hem graaf Benkendorf) zou de directe verwijzing naar de Dekabristen hebben herkend, Poesjkins vrienden die hunkerden naar terugkeer naar de beschaafde wereld, en hij zou niet alleen publicatie verboden hebben, maar Poesjkin misschien opnieuw in ballingschap hebben gestuurd.
Wat dan te doen met het ongelukkige en waarschijnlijk zo goed als voltooide Paardje? Er moest een list verzonnen worden. Onder Poesjkins eigen naam kon het niet verschijnen: elk woord van hem werd door de censuur op een goudschaaltje gewogen op radicale of rebellerende tendenzen. Anoniem zou ook niet lukken – daarmee werd de verdenking ook meteen op Poesjkin geladen. De enige mogelijkheid was om het verhaal onder de naam van een volslagen onbekende uit te gegeven, een debutant van wie niemand gehoord had en die niemand zou verdenken of extra scherp in de gaten zou houden, en die er ook akkoord mee moest gaan dat hij geen letter van het werk dat onder zijn naam werd gepubliceerd had geschreven. Wie?
Enter Pjotr Jersjov, de jonge Siberische student die op kantoor bij Pletnjev documenten overschreef, misschien op dat moment wel een stapel archiefmateriaal dat betrekking had op de opstand van Poegatsjov van 1773 – op verzoek van Poesjkin, die een boek over de rebellenleider aan het schrijven was. In een brief aan zijn vrouw van 11 oktober 1833 vanuit Boldino, waar hij de afgelopen jaren de herfst had doorgebracht om er te werken, liet hij haar aan Pletnjev vragen om voor zijn terugkomst alle oekazes betreffende Poegatsjov uit de Wetboeken van de jaren 1773-1775 te kopiëren. Een karweitje dat heel goed aan de werkstudent uit Tobolsk uitbesteed kan zijn geweest. Toen de Geschiedenis van de opstand van Poegatsjov in januari 1835 verscheen in het tijdschrift De zoon des vaderlands, merkte Poesjkin dat er een fout in geslopen was, waar hij zich in een brief van 26 januari 1835 aan de historicus-archeoloog Bantysj-Kamenski voor verontschuldigde: waar in de aantekeningen bij hoofdstuk 5 de stad ‘Tabinsk’ moest staan, stond nu abusievelijk ‘Tobolsk’. Was het een zetfout bij het tijdschrift of een Freudiaanse kopieerfout avant-la-lettre van Jersjov die erdoor was geglipt?
Hoe het ook zij, Poesjkin en Jersjov raakten aan de praat, en de dichter vond de kopiist bereid om Poesjkins explosieve sprookje uit te brengen onder zijn eigen naam. Voor Jersjov de eer, voor Poesjkin de zilverlingen. De gok pakte goed uit, want het sprookje kwam ongeschonden door de censuur. Misschien zou de mystificatie ooit worden onthuld, als alles niet meer zo gevoelig lag. Maar drie jaar later was Poesjkin dood en sindsdien hebben ook al alle andere betrokkenen gezwegen als het graf.
Misschien hebben Poesjkin en Jersjov elkaar over dit onderwerp niet eens gesproken en was het hele plan bekokstoofd door ‘de behulpzame’ Pletnjev. Later beschreef Pletnjev zich als ‘alles – relatie, vriend en kassier van de dichter’ en het is heel goed mogelijk dat hij het was die Jersjov voorstelde zijn naam te lenen aan een binnenkort te verschijnen sprookje. Misschien heeft Jersjov nooit geweten onder wiens pennenvrucht hij zijn naam zette. Er zal hem misschien een licht zijn opgegaan toen anderen het ergens wel iets van Poesjkin weg vonden hebben, maar toen was het te laat.
Deze laatste aanname (dat Pletnjev achter de mystificatie zat) kan misschien helpen bij het oplossen van wat Kozarovetski ‘de ethische dimensie’ van het tweede verhaal noemt. Want hoe is het mogelijk dat Poesjkin iemand zo’n streek kon leveren, hoe kon hij een jonge student opzadelen met zo’n last voor de rest van zijn leven, het auteurschap van iets wat hij niet geschreven had, en waaraan hij van zijn levensdagen nooit meer zou kunnen tippen? Wie gaat een wildvreemde vragen om zijn naam onder een geschrift te zetten waaraan hij geen letter bijgedragen heeft? En wie gaat daarin toestemmen ook nog? Die vraag zou beantwoord kunnen zijn als het inderdaad Pletnjev was die het varkentje voor Poesjkin zou wassen, maar dan moet Pletnjev Poesjkin over de precieze manier ook grotendeels in het duister hebben gelaten. Hij zal alleen hebben gezegd dat hij ‘iemand gevonden had’ om de naam aan het sprookje te lenen.
Zo luidt dus het tweede verhaal: ‘de buurman van God’, ‘de Russische zon’, Aleksandr Sergejevitsj zelf is de auteur van het hele sprookje en Jersjov heeft er niets mee te maken gehad. In dat licht zijn ook de paar zeldzame opmerkingen die zijn overgeleverd van Poesjkin over Jersjov beter te begrijpen. Jersjov zelf vertelt dat Poesjkin bij hun eerste ontmoeting, toen hij hoorde dat Jersjov uit Siberië kwam, zei dat ‘Siberië een land van slimme mensen’ was. (‘Вы, кажется, из Сибири? – Что ж, Сибирь – страна умных людей.’) Jersjov dacht even dat Poesjkin hem in de maling nam en hij was beledigd. Het kwam niet direct in hem op dat Poesjkin refereerde aan al zijn Dekabristen-vrienden die naar Siberië waren verbannen. Des te vreemder is het dat de geketende Walvis-Vis er in Paardje-Bochelaartje evengoed naar verwijst. Het is moeilijk voor te stellen dat de auteur zelf dat vergeten zou zijn.
De tweede opmerking van Poesjkin die is overgeleverd is een dubieuze lofprijzing. ‘Die Jersjov’, schijnt Poesjkin tegen graaf Vasiljev gezegd te hebben, ‘beheerst het Russische vers als zijn Siberische horigen.’ (‘Этот Ершов владеет русским стихом, точно своим крепостным мужиком.’) Boers en levendig en uit de klei getrokken dus, zou je denken, met dit verschil dat Poesjkin heel goed wist dat in Siberië nooit horigen zijn geweest – er was daar geen horigheid. De implicatie kan met andere woorden precies de tegenovergestelde zijn: Jersjov schrijft juist helemaal niet goed.
Daar komt bij dat de eerste druk van het boek uit 1834 eindeloos veel beter is dan de vierde, herziene druk uit 1856 – zo met geen pen te beschrijven veel beter zelfs, dat wie de eerste druk kent, de vierde en latere voor altijd onverteerbaar zal vinden. En alle veranderingen (stuk voor stuk verslechteringen) uit de vierde en vijfde druk zijn ongetwijfeld van de hand van Jersjov – die voor zijn levenseinde toch nog zijn eigen stempel wilde drukken op het boek dat behalve zijn naam geen woord van hemzelf bevatte.
Al deze bezwarende omstandigheden zijn goed gedocumenteerd in onder andere artikelen van bovengenoemde Latsis en Vladimir Kozarovetski (zie bibliografie). Op grond van al deze overwegingen alsmede stilistische argumenten komen zij tot de conclusie dat de auteur van Paardje-Bochelaartje niemand anders kan zijn dan Poesjkin zelf en Poesjkin alleen. Voor hen is er buiten de auteursnaam op het boek geen enkel argument waarom Jersjov het boek geschreven zou hebben, of zelfs maar hoe hij het in de verste verte geschreven kan hebben.
De sterkste argumenten voor Poesjkin als auteur en niet Jersjov komen evenwel van de taalkundigen Leonid en Rozalia Kasatkin. Zij onderzochten in 2012 Paardje-Bochelaartje op regionale woorden, uitdrukkingen en grammaticale constructies en kwamen tot de conclusie dat het in de eerste druk wemelde van dialectismen uit de regio Pskov, de streek waar Poesjkin opgroeide, en die de Siberiër Jersjov met geen mogelijkheid had kunnen kennen. Sterker nog, ze ontdekten ook dat de meeste Pskovse regionalismen er door Jersjov in de vierde druk waren uitgehaald en dat hij er ruim met de Siberische peperbus overheen was gegaan. Het oordeel van beide filologen is ondubbelzinnig: Jersjov kan Paardje-Bochelaartje niet hebben geschreven; het moet Poesjkin geweest zijn. (Over de verschillen tussen de eerste en de vierde druk en de ontdekkingen van de Kasatkins zal in het nawoord verder worden ingegaan.)
Inmiddels zijn er een paar uitgaven van Paardje-Bochelaartje in het Russisch met Poesjkin als auteur. In 1998 verscheen de eerste, geredigeerd door V. Pereljmoetter, volgend op ontdekkingen van Latsis, en in 2009 verscheen een uitgave geredigeerd door Kozarovetski (tweede druk 2011), maar het is bij Poesjkinisten en Jersjovologen nog steeds vrijwel nergens doorgedrongen, en als ze er al van gehoord hebben, verzetten ze zich er heftig tegen.
Maar er is nog een derde verhaal mogelijk, dat hier zijn wereldprimeur beleeft, een verhaal dat alle oormerken van de waarheid draagt, namelijk dat Jersjov en Poesjkin beiden de auteur zijn. Allebei hebben ze, los van elkaar een deel van het sprookje geschreven. Jersjov welbeschouwd (als je het eenmaal ziet) maar een heel klein stukje, een enkele episode van 154 regels (minder dan zeven procent van het totaal) en Poesjkin de rest, waarbij Poesjkin waarschijnlijk het gedeelte van Jersjov ook nog eens grondig heeft nagekeken en geredigeerd. In de eerste uitgave van 1834 en in de herdrukken uit 1840 en 1843 kunnen we de twee verschillende schrijvershanden nog duidelijk onderscheiden, maar in de vierde editie van 1856 en de vijfde uit 1861 – waarop alle latere uitgaves zijn gebaseerd – is de tekst zo ruïneus herzien dat de specifieke stijlkenmerken van Poesjkin grotendeels zijn overgekliederd.
Dit derde verhaal kan aannemelijk worden gemaakt door allereerst te kijken naar de veranderingen die Jersjov in 1856, ontegenzeggelijk eigenhandig, voor de vierde druk heeft aangebracht. Die veranderingen, waarmee Jersjov zich na tweeëntwintig jaar het boek definitief wilde toe-eigenen, kunnen alleen maar als rampzalig gekenschetst worden, zoals ook de Finse geleerde Ben Hellman constateert: ‘Toen hij voor een nieuwe editie in 1856 besloot zijn succesvolle verhaal te herschrijven om de Siberische kleuren naar voren te halen, grensde het resultaat aan een ramp.’
Intussen laat een vergelijking tussen de twee edities ons wel precies de verschillen zien tussen wat van Jersjov komt en wat van Poesjkin was. In het nawoord zullen we aan de hand van enige voorbeelden de gangen nagaan van Jersjovs redactie uit 1856 in vergelijking met de eerste druk. Op die manier kan er hopelijk enig licht worden geworpen op de vraag wat er zich daar in Petersburg in de eerste maanden van 1834 precies heeft afgespeeld, bij de geboorte van het Paardje-Bochelaartje.
Maar laten we eerst het sprookje lezen, in de onovertroffen eerste editie.
[wordt vervolgd]
Bovenstaande is de integrale inleiding bij Aleksandr Poesjkin | Александр Пушкин, Paardje Bochelaartje | Конек-Горбунок (voorheen toegeschreven aan Pjotr Jersjov), vertaald naar de eerste uitgave uit 1834 en toegelicht door Robbert-Jan Henkes met de illustraties van Joeri Vasnetsov uit 1934 en 1941, Slavische Cahiers 35, Uitgeverij Pegasus & Stichting Slavische Literatuur, Amsterdam 2019.
In de boekuitgave dienen in de inleiding de volgende drie verbeteringen te worden aangebracht (die hierboven al doorgevoerd zijn): 7.10: rijm, was -> rijm was; 87.8: Morvena -> Morevna; 18.2vanonder: Vasiljevitsj -> Vasiljev.
De afbeeldingen komen uit de Russische uitgaven van 1934 en 1941, beide geïllustreerd door Joeri Vasnetsov.







Reacties
Een reactie posten