572 Gulliver met driehonderd: ’t aepjen

   Gulliver vertelt dat hij in Brobdingnag het meest in angst heeft gezeten toen hij op zeker moment door een aapje dat langs het raam van zijn ‘kindermeisje’ Glumdalclitch naar binnen was geklauterd, uit zijn huis gehaald werd en mee het dak op genomen, want het aapje dacht in alle liefdevolle zorgzaamheid dat Gulliver ook een aapje was dat gezoogd wilde worden. Het is een ontroerende episode. Als Gulliver gegrepen is, staat er: He took me up in his right Fore-foot, and held me as a Nurse doth a Child she is going to suckle – waarmee voor mij duidelijk is dat het aapje een vrouwtje is en dat ik haar dus met het vrouwelijk persoonlijk voornaamwoord zal moeten benoemen, waar het Engels het mannelijk voornaamwoord heeft, ook niet gek trouwens, wat betreft inlevings- en invoelingsvermogen van Gulliver, want de meeste schrijvers zouden naar dieren met it verwijzen.
   Bovendien is het een aapje, een Monkey, en geen Ape, of aap, want met aap worden in het Nederlands meestal alleen grote apen of mensapen aangeduid. En nu is dit aapje in Gullivers ogen wel een heel grote aap, maar ze wordt toch een Monkey genoemd.
   Probleem is dat Gulliver op dat moment pas kan beseffen dat het een vrouwtje is – daarvoor zal hij ernaar hebben verwezen met het standaard, ‘neutrale’, default-voornaamwoord hij. Of met het, wat alleen mogelijk is als hij het aapje hier en daar een dier of een beest noemt, beide onzijdig.
   Ik zie me genoodzaakt een kleine toevoeging te doen aan de tekst om dit te ondervangen en Gulliver zijn verandering van voornaamwoord te laten verklaren.

He took me up in his right Fore-foot, and held me as a Nurse doth a Child she is going to suckle; just as I have seen the same Sort of Creature do with a Kitten in Europe : And when I offered to struggle, he squeezed me so hard, that I thought it more prudent to submit. I have good Reason to believe that he took me for a young one of his own Species, by his often stroking my Face very gently with his other Paw.

Hij pakte me op in zijn rechter voorpoot en hield me vast als een min die een kind gaat zogen, precies zoals ik ooit in Europa een soortgelijk aapje zag doen met een jong katje – en toen ik me verzette kneep het dier me zo hard, dat het me raadzaam dunkte om toe te geven. Ik geloof waarlijk dat zij (want ik nam nu aan dat het een vrouwtje was) me voor een jong van haar eigen soort hield, zo streelde ze mijn gezicht met haar andere voorpoot.

   En dan houd ik de vrouwelijke verwijsvorm aan in het daaropvolgende. Iedereen akkoord? Even verderop zit het aapje op het dak met Gulliver en ze probeert hem nog steeds te voeden, nu met spijsbrij uit een van haar wangzakken. Maar redding is op komst. Op de grond zijn ze in rep en roer en druk doende ladders te halen om Gulliver zomogelijk heelhuids van het dak te krijgen:

The Ladders were now applied, and mounted by several Men ; which the Monkey observing, and finding himself almost encompassed ; not being able to make Speed enough with his three Legs, let me drop on a Ridge-Tyle, and made his Escape.

   Het gaat me hierbij om de Ridge-Tyle, een realium. Wat is het? En is er een Nederlands woord voor? En zo ja, welk? En zo welk, is het bruikbaar?

   1727: De ladders waren middelerwyl aangebracht, en veele quamen opklimmen, het welk de Aap gewaar wordende, en zich byna van alle kanten omcingeld ziende, niet in staat zynde op zyne drie beenen haastig genoeg voort te komen, liet hy my zachtjens op een vorst-pan druipen, en tydde aan ’t vluchten.

   Net als bij alle volgende vertalers (met 1792 als loffelijke uitzondering) is het zorgzame vrouwtjesbeestje in het Nederlandse een mannelijke mensaap geworden, wat in mijn ogen toch wel enigszins afdoet aan het ontroerende van de episode, maar wat ik dus in mijn vertaling ga verhelpen. Maar een vorst-pan, wat is dat? Het woord bestaat en is allerminst in onbruik: vorstpannen zijn, zegt de encyclo.nl, gebogen dakpannen ter afdekking van de naad tussen twee dakvlakken op de nok van een dak. Klaar en klip!
   Maar andere vertalers hebben de encyclo.nl er niet op nageslagen, joost mag weten waarom, en 1792 heeft: Nu zetten men leeren tegen het huis aan, en een menigte lieden stegen naar boven. De Aap zag zich eindelyk in het naauw gebracht, en, daar zy op haar drie pooten niet spoedig genoeg voort kon, zette zy my zeer zagtelyk op een dwarssteen neder en maakte zich weg.

   Een dwarssteen is niet meer dan een dwars gelegde steen, en op het dak zul je die misschien niet snel tegenkomen (al kan mijn dakbedekkende kennis tekortschieten). 1862 heeft: De ladders werden nu aangebracht en door verscheidene personen beklommen. Toen de aap dit zag, en bemerkte dat hij bijna omsingeld was, leidde hij mij op een nokpan neder, daar hij op drie pooten niet gaauw genoeg voort kon, en pakte zich weg. Welja, een nokpan, waarom niet: waarschijnlijk wordt er hetzelfde mee bedoeld als met vorstpan.

1940 heeft dat hij mij op den vorst van het dak liet vallen, wat toentertijd, niet eens zo lang geleden, kennelijk door brede lagen van de gemiddelde bevolking nog goed begrepen werd want anders gebruik je dat woord niet. 1974 heeft liet mij vallen op een nok-pan, en 1979 heeft eveneens nokpan. 2004 heeft zich er als gebruikelijk met een jantje-van-leien-dakje afgemaakt met liet hij me op een nok vallen, waarbij ik afgeleid word door het onbepaalde een nok: kan dat? Is het niet altijd de nok? Ik voel veel voor de vorstpan, maar als ik het opzoek, blijken er nog meer woorden voor te bestaan, want zo’n bovenste opperdakpan heet ook wel inderdaad (als 1862, 1974 en 1979 hebben) een nokpan of ook wel – helemaal mooi – een nokvorst:

2026: Thans werden de ladders neergezet en van alle kanten beklommen, en toen het aapje merkte dat ze vrijwel omsingeld was en op drie poten niet genoeg snelheid kon maken, liet ze mij op de nokvorst vallen en zocht een goed heenkomen.
_____
1727: anoniem [Dr. Cornelis van Blankesteijn]; 1792: anoniem; 1862: J.W.N. Mosselmans; 1940: G. Blom; 1974: Mr. S[em] Davids; 1979: Arjaan van Nimwegen; 2004: Paul Syrier. Zie ook blog 565 en 566 voor een inleiding op deze serie vertaalproblemen. Illustratie: Lemuel Gulliver in zijn bibliotheek, voor de wand met schilderijen van zijn lotgevallen. Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.