574 Gulliver met driehonderd: zwaartekracht

   Tot nu toe is het verhaal, en ik wil de nadruk daarop leggen, zeer levensecht. De bijzonderheden die Gulliver vertelt zijn bijzonderheden die iedereen zou vertellen die in Lillipit of Brobdingnag terecht zou zijn gekomen. Noch is het verwonderlijk dat Gulliver altijd aan het koninklijk hof eindigt: hij is een grote en kostbare bezienswaardigheid, een curiosum voor in het rariteitenkabinet van de betreffende volkeren, al heb je daar in Lilliput (en Blefuscu) wel een heel groot kabinet voor nodig. Ik wil maar zeggen: ik heb als lezer het relaas van L. Gulliver geen moment niet geloofd. Ik heb geen moment gedacht: nee, dat kan niet, dat moet verzonnen zijn. Tot hier. Tot het laatste hoofdstuk van het tweede boek, als zijn houten kamer door een roofgierige arend wordt opgetild aan de ring op het dak en door de lucht over zee wordt weggewiekt. De arend wordt aangevallen door soortgenoten – is het vermoeden van Gulliver, een vermoeden dat later min of meer bevestigd wordt door de matrozen die Gullivers kist bergen en die een aantal grote vogels hoog door de lucht zien wegwieken, maar niet zien dat ze gigantisch groot moeten zijn geweest, wat ook weer een realistisch detail is, want dat is moeilijk in één oogopslag te zien als ze zo hoog in de lucht vliegen – en hij laat Gullivers kist los, die door de werking van de zwaartekracht (Newton, 1687) eenparig versneld naar beneden keilt, het zeeoppervlak tegemoet. Gulliver vertelt het incident als volgt:

In a little time, I observed the Noise and flutter of Wings to encrease very fast ; and my Box was tossed up and down like a Sign-post in a windy Day. I heard several Bangs or Buffets, as I thought, given to the Eagle (for such I am certain it must have been that held the Ring of my Box in his Beak) and then all on a sudden felt myself falling perpendicularly down for above a Minute ; but with such incredible Swiftness that I almost lost my Breath.

   Het gaat mij om dat laatste stukje: hij valt zo snel, dat hem zowat de adem wordt afgesneden, zegt Gulliver, maar dat is moeilijk voorstelbaar: dat gebeurt alleen maar als je zou vallen zonder behuizing om je heen, want de lucht in de kist valt net zo snel, vergelijk een vliegtuig of een trein. Nu was het vervoer in Gullivers dagen trager dan dat van nu, en Newton had de zwaartekracht ook pas een jaar of dertig eerder uitgevonden, dus Gullivers vergissing is begrijpelijk, maar toch had ik hier voor het eerst het idee dat hij het hele verhaal uit zijn duim zuigt. Hier heeft hij zich een verkeerde voorstelling van de natuurlijke processen gemaakt. De enige manier om Gulliver het voordeel van de twijfel te gunnen is de frase figuurlijk op te vatten: hij valt zo snel dat hij van schrik niet meer kan ademen. Dan zit je met iets als dat het mij de adem benam wel goed, want dat kan zowel figuurlijk als letterlijk worden opgevat. Ik wil heel graag de werkelijkheidsillusie in stand houden!
   De eerdere vertalers hebben de zin zo vertaald:

1727: Kort daar na hoorde ik ’t gedruysch en ’t flodderen van de wieken zeer schielyk toenemen, en myn kasje wierd op en neegeslingert, gelyk als een uithangbord wanneer het zeer hard waaid. Zo als ik meende, hoorde ik verscheide dreeven en slagen geven aan mynen arend (want zekerlyk moet het zulken dier geweest zyn, dat den ring van myn kooy in zyn bek had), en daar viel ik plotselyk recht neerwaards, meer dan een minnut des tyds, doch met zulken ongelofelyken gezwindheid, dat ik byna ten eenenmaal buyten myn adem was.

   Ik zou graag een integrale heruitgave van deze vertaling zien: hij is geweldig. En dan niet hertaald svp, hoogstens zetfouten verbeterd, zoals het minnut, waar kennelijk een verkeerde loden letter in de zetregel is geraakt, omdat de zetter alles in spiegelbeeld moet lezen, en de u een n op zijn kop is.

1792: Kort hierop bemerkte ik dat het geruisch en geklapper der vleugelen veel sterk werd, als het voorheen geweest was, terwyl myn kasje heen en weder slingerde, even als een wimpel door een stormwind gedaan werd : en ik hoorde zee dikwyls op den Adelaar poffen, welke myn kasje in zyn bek hield, (want een Adelaar was het zeker) en te gelyk voelde ik, dat ik lynrecht nederstortte, en wel met zulk een snelheid, dat ik byna myn adem verloor.

   Deze vertaling is wat slordiger, maar ook nog steeds goed te genieten.

1862: Het duurde niet lang of ik bemerkte dat het leven en het geklapwiek sterk toenam, en mijn doos werd nu heen en weer geslingerd, als een uithangbord op een winderigen dag. Ik hoorde dat de arend (want het dier dat den ring der doos in zijn bek hield kan niets anders geweest zijn) verscheidene stompen en stooten kreeg, en voelde mij toen eensklaps loodrecht naar beneden vallen, meer dan een minuut achtereen, en zoo ongeloofelijk snel, dat ik haast mijn adem verloor.

   Deze vertaling is al bijna hedendaags Nederlands en is bovendien vaak uitstekend van woordkeus. Op verkeerd begrip van het Engels is 1862 zelden te betrappen.

1940: Na eenige tijd werd ik gewaar, dat het wiekend vleugelgeklap in snelheid toenam en dat mijn kist heen en weer slingerede als een uithangbord in winderig weer. Ik hoorde ettelijke doffe en beukende slagen boven mij, alsof de arend – want, dat het een arend was, daar was ik wel zeker van – in gevecht was. En toen voelde ik plotseling, dat ik werd losgelaten en ik meer dan een minuut met zulk een duizelingwekkende snelheid naar beneden viel, dat mijn adem werd afgesneden.

   Mooi is het wiekend vleugelgeklap, en ook de doffe en beukende slagen. Ook dat Gulliver er wel zeker van was, klopt. Maar dan heb je toch die fysisch onwaarschijnlijke afgesneden adem.

1974: Na een korte poos merkte ik, dat het gedruis en geklapwiek zeer sterk toenam, en mijn doos werd heen en weer geslingerd als een uithangbord op een winderige dag. Ik hoorde, dat de arend (want ik ben er wel zeker van dat het een arend moet zijn geweest die de ring van mijn doos in zijn bek hield) verscheiden klappen of stompen kreeg, en toen voelde ik mij eensklaps loodrecht naar beneden vallen, wel langer dan een minuut, en met zulk een ongelofelijke snelheid dat ik er helemaal van buiten adem was.

   Deze vertaler lijkt zich niets voor te stellen bij de scènes of bij de woorden die hij gebruikt: merkte is raar; moet zijn geweest is dubbelop als je ben er wel zeker van gebruikt, waardoor de zin onaangenaam woordrijk wordt; van buiten adem was ten slotte is helemaal bevreemdend: loopt hij hard of zo?

1979: Korte tijd later hoorde ik het geluid en geflap van de vleugels toenemen en mijn doos werd heen en weer geslingerd als een uithangbord op een winderige dag. Ik meende te horen hoe er verschillende klappen of stompen werden uitgedeeld aan de arend (want ik ben er wel zeker van dat het een arend geweest moet zijn die de ring van mijn doos in zijn snavel hield) en voelde toen plotseling hoe ik loodrecht naar beneden viel, langer dan een minuut, maar zo ongelofelijk snel dat mijn adem bijna stokte.

   De vertaling lijkt soms te zijn overgenomen, in aangepaste vorm, van 1974, maar ik kan me vergissen. Is mijn adem bijna stokte, of mijn adem stokte te gebruiken? Een stokkende adem gebruik je doorgaans als je ergens heel erg ergens van schrikt, en dat zit er hier wel in. Maar kun je langer dan een minuut schrikken? Er blijft iets wringen.

2004: Even later hoorde ik het lawaai en geklapper van vleugels heel snel toenemen en werd mijn kist als een uithangbord op een winderige dag op en neer gesmeten. Ik hoorde dat de adelaar verschillende klappen of stoten kreeg (want ik wist zeker dat het een adelaar was die de ring van de kist in zijn snavel hield) en voelde dat ik opeens langer dan een minuut loodrecht omlaag viel, maar met zo’n ongelofelijke snelheid dat me bijna de adem werd benomen.

   Deze vertaling is om eerlijk te zeggen broddelwerk van de ergste soort. Fouten tegen het begrip van het Engels, fouten tegen het Nederlands, onbegrip van de tekst, zinsdelen zo verhusseld dat het er onleesbaar van wordt. Ik zal het wat specificeren.

   Even later hoorde ik het lawaai [is daar nou geen sprekender woord voor te vinden?] en geklapper van vleugels [is dat dan niet hetzelfde hier?] heel snel toenemen [nee, tot grote snelheid, verkeerd begrepen] en werd mijn kist als een uithangbord op een winderige dag [heel erg verkeerde naar voren plaatsing van de vergelijking: bij Gulliver staat het er om te verduidelijken, hier staat het om het literaire effect; bij Gulliver zie je hem nadenken, hier zie je hem mooi willen schrijven] op en neer gesmeten [nee, geslingerd]. Ik hoorde dat de adelaar verschillende klappen of stoten [flauwe woorden, vooral de ‘klappen’] kreeg (want ik wist zeker [nee, Gulliver wist het niet zeker, hij heeft nog steeds maar het sterke vermoeden, ‘be sure’, ‘be certain’ is zelden het Nederlandse ‘zeker weten’] dat het een adelaar was die de ring van de kist in zijn snavel hield) en voelde dat ik opeens [nee, ‘voelde opeens dat ik’] langer dan een minuut loodrecht omlaag viel [onmogelijk voorstelbaar, ‘opeens voelen dat je langer dan een minuut valt’, of in elk geval heel beroerd gezegd], maar [ja, er staat ‘but’ is het Engels, maar het betrekt zich op ‘for above a minute’; als je de tijdsbepaling naar voren haalt, hangt dat ‘but’ in de lucht en slaat nergens op, en zou je het als ‘en’ moeten vertalen; tja, dat krijg je van blind ‘vertalen wat er staat’] met zo’n ongelofelijke snelheid dat me bijna de adem werd benomen.

   En zo kan ik vrijwel iedere regel in deze aanfluiting van commentaar voorzien. Mijn exemplaar ziet zwart van de potloodaantekeningen. Een leerzaam lesje in hoe het niet moet.
   En gij anders? En gij dan? Ik hou het voorlopig op dit:

2026: Korte tijd later hoorde ik het geruis en het klapwieken zeer in snelheid toenemen, en mijn kist werd op en neer geslingerd als een uithangbord op een winderige dag. Ik hoorde verschillende stompen of stoten worden uitgedeeld aan de arend (want dat moet het wel geweest zijn met de ring van mijn kist in zijn snavel) en toen voelde ik mij plotseling loodrecht naar beneden vallen, langer dan een minuut, maar met zo’n enorme snelheid dat het mij bijna de adem benam.

   Met mij de adem benam kun je het ook opvatten als een natuurlijke paniekreactie; met mij de adem afsneed, wat waarschijnlijk Gullivers idee was, kun je het alleen natuurkundig foutief begrijpen. En dan stort de illusie in elkaar.

   Hoewel, ik kan dat wel zo zeggen, dat ik hier pas dacht dat Gulliver het misschien allemaal uit zijn duim had gezogen, maar eerder al ontstak er ook al een vonkje twijfel, toen Gulliver beweerde dat bij de Brobdingnaggers of Brobdingnagianen (ik ben er nog niet uit) de woensdag hun Sabbath was. Gulliver – flitste het door mijn achterhoofd – moet de Europse tijdrekening daar op zijn reizen goed bijhouden, als hij weet altijd weet welke dag van de Europese week het is. Zo’n beetje als gevangenen de dagen bijhouden door dagelijks een kerf in de muur te maken. Want anders is het vrij onwaarschijnlijk dat Gulliver kan uitrekenen dat de vrije dag in Brobdingnag, zeg maar hun zondag, op een Europese woensdag valt. Eveneens onwaarschijnlijk is het eigenlijk ook, maar minder opvallend, dat dit reuzenvolk het natuurlijke tijdverloop precies op dezelfde, au fond toevallige en historisch gegroeide Europese leest schoeit – al schijnt in het Japans zondag ook zon-dag te zijn (nichiyoubi) en maandag maan-dag (getsuyoubi); dinsdag heet dan weer vuur-dag (kayoubi), woensdag water-dag (suiyoubi), donderdag hout-dag (mokuyoubi), vrijdag metaal-dag (kinyoubi) en zaterdag aarde-dag (doyoubi). (Zulke dingen moet je weten als vertaler.)
   Dus dat was een momentje dat mijn hersenen ook moesten proberen Gulliver te volgen, wat ze deden door aan te nemen dat hij inderdaad in Brobdingnag heel goed bijhield wat voor dag het op dat moment in Engeland was, en dat ze op dat eiland inderdaad in zevendaagse weken rekenden. Oeff, illusie gered.
_____
1727: anoniem [Dr. Cornelis van Blankesteijn]; 1792: anoniem; 1862: J.W.N. Mosselmans; 1940: G. Blom; 1974: Mr. S[em] Davids; 1979: Arjaan van Nimwegen; 2004: Paul Syrier. Zie ook blog 565 en 566 voor een inleiding op deze serie vertaalproblemen. Illustratie: Lemuel Gulliver in zijn bibliotheek, voor de wand met schilderijen van zijn lotgevallen. Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.