VandaagsVertaalProbleem

   Koning Arthur met zijn Ridders van de Ronde Tafel was een terugkerende fascinatie van Tennyson, die hij zowat zijn hele lange leven (van 1809 tot 1892) met zich meedroeg. In 1860 verschenen de eerste delen Idylls of the King , een serie Arthuriaanse episodes die Tennyson uit Malory’s Morte d’Arthur had overgenomen en met enige toevoegingen en veranderingen verwerkte tot lange gedichten. Maar daarvoor had hij al veel gedichten gechreven, kortere en langere, met de Arthursage als centraal thema. Uit 1833-1834 stamt Tennysons Morte d’Arthur , dat hij in 1842 uitbracht. Dat moest, na de Lady of Shalott , de aanzet zijn tot wat uiteindelijk een enorm lang gedicht over Arthur moest worden, een plan dat hij op zijn 24ste kreeg en dat hij naar eigen zeggen al helemaal had uitgedacht – hij hoefde het alleen nog maar te schrijven. Maar toen zijn Morte d’Arthur in 1842 negatief ontvangen werd (besproken door John Sterling in de Quarterly Review ) zag Tennyson er verder van af....

   Kindergedichten – de enige echte kindergedichten, met rijm en ritme want anders zijn het geen kindergedichten maar losse leesniemendalletjes die wel grappig kunnen zijn maar nooit magisch kunnen worden doordat hun wonderdoenende hallucinerende klanken zich in je hoofd vastzetten en je ze onthoudt en als nijhoviaanse bezweringsformules blijft herhalen zodat ze deel van je gaan uitmaken waarbij de betekenis er helemaal niet toe doet wat een godsgeschenk is want alles waarbij de betekenis er wel toe doet is altijd zonder uitzondering verkapte of uitdrukkelijke opvoederij waar je je oren onmiddellijk voor toestopt – vertalen is derhalve geen sinecure. Rijm en ritme zijn bij het vertalen dwingende contraintes (ander rijm ander ritme mag ook, zolang het maar even dwingend en dringend is) maar met de realia mag om deze redenen iets vrijer worden omgesprongen. Immers, het gaat er toch niet in de eerste plaats om. Het gaat in de eerste plaats om het rijm en het ritme.  ...

_____    Verwijzingen. De tekst van Aleksandr Vvedenski komt uit Bij mij op de maan , blz. 399-402 en is geshopt in de originele illustraties uit 1931 van Lev Joedin, op het togdazine te vinden, hier en bij lobgott, hier .

   Dichters zijn zieners die moeilijk uit hun woorden komen. Ze worden bezocht door terugkerende beelden, angsten, visioenen, gevoelens, ze krijgen uit donkere kamers woorden en regels toegeworpen die ze tot verder schrijven aanzetten, zonder goed te weten wat ze willen zeggen of hoe ze dat moeten doen. Ze fungeren als doorgeefluik voor boodschappen van gene zijde (van binnen of van buiten) en staan machteloos tegenover hun onderwerpkeuze en eerste aanzet. Zo weinig weten ze wat ze aan het doen zijn, dat ze van alle taalgebruikers misschien wel het minst aangewezen zijn zich ervan te bedienen. Het zijn stotteraars, struikelaars, strompelaars, stroef in de bek en kartelig in de pen. Ze zien een andere wereld in deze wereld en uit de aard der zaak schiet taal tekort om die te beschrijven: er kan alleen naar verwezen worden. Niet door te zeggen wat het is (want niets is wat het lijkt) maar door te zeggen wat het niet is (al is niets evenmin wat het niet lijkt). Het is altij...

    Wat voorafging.    James Vandermeersch vertaalde op vijf jaar tijd alle 73 Lucky Lukes opnieuw. In het... Vlaams. Hoera!    Lucky Luke de poor lonesome cowboy die zo’n long way from home is komt eindelijk thuis.    Immers, James Vandermeersch stamt uit Lauwe en Lauwe ligt op een Kommersbonter boogscheut van Kortrijk, de geboorteplaats van de bedenker en tekenaar van Lucky Luke, Maurice de Bevere, de zich noemende Morris.    Ik las de klassieker Tortilla’s voor de Daltons , album 31, geschreven door de wonderdoener René Goscinny. In de nieuwe vertaling.    En ja hoor, fijne taal, mooie taal, nieuwe taal. De grappen beter behouden.    Het is maar een licht Vlaamse tongval, maar toch. Ik kwam er een heuse valavond tegen. Averell moet niet zijn kop houden (‘Kop dicht, Averell.’) maar zwijgen . (‘Zwijg, Averell.’) Joe moet van Emilio Espuelas Rataplan niet harder roepen m...

   Wartaal hoeft niet macaronisch te zijn. Of spaghettisch. Het hoeft zich niet in eindeloze kronkelige bochten te wringen om de weg kwijt te raken. Het hoeft geen diep donker bos te zijn op een bewolkte maanloze nacht waar je niet eens meer weet wie je zelf bent en of je er nog bent.    Je hebt er geen vijfhonderd bladzijden doorgekookte noedels voor nodig. Het kan ook kort.    Reclameslogans lukt het soms met speels gemak. ‘Laat lepra ook jou een zorg zijn’ bijvoorbeeld. Of ‘Croky. Ze smaken zoals ze kraken.’    Ook een verwarrende was ‘Eerst denken, dan doen’, gericht tegen verkeershufters. Waarschijnlijk wilden ze zeggen: ‘Eerst denken, dan niet doen.’ Maar nu was het een vrijbrief om gewoon lekker door te gaan met bumperkleven, afsnijden, de mensen de schrik op het lijf jagen en vrouwelijke fietsers standaard voor hoer uitschelden. ‘Ik heb toch eerst nagedacht, eikel!’    Maar het hoeft niet eens Nede...

   Nou nee dus.    Normaal gesproken zit je er in het geval van een duo mamzellen die de twee juffers in het park oproepen niet ver naast, maar hier ligt er toch een andere bijbetekenis dikker op.    En daar kwam ik pas achter toen ik nog eens nader in de archieven dook, en daar iets heel anders vond dan de naam Iris Tree of Trees , die ons met zijn groene geboomte op een dwaalspoor zette.    Joyce noteerde namelijk op bladzijde 140 en 141 van zijn tweeënveertigste Finnegans Wake -aantekenboekje genummerd VI.B.31 – uit april-november 1931 – de namen ‘Iris Free & Lili O’Rangen’ – waarmee als een bliksemslag bij heldere hemel het probleem lijkt opgelost.    Want Iris Free verwijst behalve naar de actrice Iris Tree ook naar de Irish Free State, die in 1922 werd gesticht, en Lili O’Rangen naar de ‘oranje’ noordelijke graafschappen, die bij Groot-Brittannië bleven.    Waarmee de syntax en de bedo...

   Inmiddels weten we dat overal waar er twee meisjesnamen optreden de droomlogica ons gidst naar de twee verleidsters in het park, en overal waar er drie jongensnamen optreden wij een verdrongen versie te verhapstukken krijgen van de drie soldaten die in dat park de hoofdpersoon, Humprhey Chimpden Earwicker, betrappen bij wat hij dan ook uitspookt in de nabijheid van die twee jongejuffers.    En dat wij bij die twee meisjes tevens moeten denken aan Issy, de dochter van Earwicker en zijn vrouw Anna Livia Plurabelle, de schizofrene engel in het spiegelraam, en bij de drie soldaten aan de twee zoons van het gezin, Shem en Shaun, en hun verenigde siamese tweelinggestalte ShemShaun.    Maar dat wisten we toen nog niet, dus toen we aan het allereerste begin van Finnegans Wake , op bladzijde 30 – het eerste hoofdstuk is een later geschreven ouverture en telt niet mee; het duistere verhaal van Earwicker begint met het tweede hoofdstuk – te lezen k...

   Nou (om het met duivelstongen en doornige hoofdkussens geplaveide pad te betreden van een taal die zelf voor Chinezen Chinees is), ik moet zeggen dat de ervaringen van de diverse vertalers met de Hongloumeng me sterk deden denken aan Finnegans Wake en de ervaringen voor dewelke deszelven vertalers zich met de verdietsing, tussen 1995 en 2002 (volgens de meest authentieke bronnen) geplaagd zagen.    Ook wij moesten alles opzoeken, en wel in de berg Handschriftlicher Nachlaß die in 63 delen was uitgebracht en waarin alle stadia van de zestienjarige groei van de Wake facsimile waren afgedrukt, voorzover bewaard (er waren lacunes).    Zo gauw we iets niet begrepen, en we vermoedden dat er wellicht een ‘transmissional departure’ in het spel was – een ongeautoriseerde afwijking in de overdracht – pakten we de metershoge stapel erbij en begonnen we te wroeten. Heeft een van de typisten of zetters zich weer vergist en heeft Joyce de fout ove...

   Vertalers zijn ook totaal van de pot gerukt ook. Kierewiet. Mesjogge. Van de ratten bezeken. De beste jaren van hun leven vergooien ze aan een boek voor anderen, opdat die er net zo van kunnen genieten als zij dat hebben gedaan. Onbaatzuchtiger kun je het bijna niet hebben.    Neem David Hawkes, die tenminste dertien jaar werkte aan de vertaling. Maar dat valt nog in het niet bij de tijd dat Nederlands-Vlaamse trio eraan werkte, Mark Leenhouts, Anne Sytske Keijser en Silvia Marijnissen, namelijk vijftien jaar – dat is vijfenveertig manjaren! Dat is bijna even lang als de auteur, Cao Xueqin, oud is geworden!    Als we de vertaalde tekst als een ijsberg beschouwen, rekent Fan Shengyu ons voor, dan stelt het redactionele werk van David Hawkes het gedeelte onder water voor, en de voltooide vertaling het gedeelte boven water. Zo veel opzoek- en speurwerk had hij te doen om tot een leesbare en consistene editie te komen.    Da...

   Wanneer doe je het goed als vertaler?    Als je prijzen wint? Maar dat zijn feestjes voor degenen die ze uitdelen en heeft met enigerlei verdiensten ja dan nee evenveel te maken als de landelijke konijnenstand met de NS-dienstregeling. Het enige of in elk geval doorslaggevende argument is toch vaak ‘wie zullen we het nu weer eens gunnen?’ (op de wijs van RonFlonFlons ‘wie zullen we nu weer eens bellen?’)    Als de vertaling goed verkoopt? Integendeel. Ik heb gemerkt (maar mondje dicht hierover tegen uitgevers) dat hoe slechter de vertaling is, hoe beter hij verkoopt. En dat is geen correlatief maar wel degelijk een causatief verband. Het komt omdat potentiële bestsellers altijd als de wiedeweerga op de markt gegooid moeten worden, en dat in de arm genomen vertalers maar één ding hoeven te doen en dat is snel zijn. Tempo tempo! De knoet erover, de karwats, de kat met negen staarten! Hoe je het doet maakt niet uit, zelfs wat je doet maakt...

   Romans die zich nu afspelen bestaan niet. Want als ik ‘nu’ zeg, is het alweer voorbij.    Toen was ooit en straks komt nooit (dag science fiction!), maar voordat nu wat wordt, is nu alweer voorbij.    Luister maar. Of doe zelf de test en zeg me na: Nu – en weer voorbij. Nu – en weer voorbij. Nu – en weer voorbij. Drie nuën zijn er nu voorbij. Vier nuën zijn er nu voorbij. Vijf nuën zijn er nu voorbij! Nu – nu – nu – nu: en nog eens vier. Je houdt het niet meer bij.    Dus als ze zeggen ‘hedendaags’, ‘contemporain’, o wat geeft het het hedendaagse tijdsgewricht goed weer: niet geloven! Ze liegen!    Ook Ulysses is een historische roman. Hij speelt zich af in 1904, maar Joyce begon er tien jaar later pas aan, en hij kwam in boekvorm pas in 1922 uit. Acht-tien jaar na dato!    Ouwe meuk!    Ze konden meteen beginnen Dublin weder op te bouwen aan de hand van de roman...